| |
Tristan i Izolda
Misterium mi�o�ci
Tomasz Cyz
1. We wczesnym szkicu ostatniego aktu "Tristana i Izoldy" odnajdziemy moment, w kt�rym przy konaj�cym bohaterze pojawia si� poszukuj�cy Graala Parsifal i si�� w��czni leczy krwawi�c� z t�sknoty ran�. "Tristan, umieraj�cy z powodu odniesionej rany i nie mog�cy ostatecznie umrze�, to Amfortas w opowie�ci o Graalu" - pisa� Ryszard Wagner. A w 1859 roku, podczas komponowania ostatniego aktu "Tristana", notowa� o "Parsifalu": "Amfortas jest punktem centralnym (...). Jest moim Tristanem o niewyobra�alnym st�eniu. Przez ran� zadan� mieczem i jeszcze inn� zadan� sercu, po�r�d swoich m�czarni nie zna biedak innej t�sknoty ni� t�sknota za �mierci�".
"Parsifal" to ostatnie dzie�o Wagnera. Inspiracj� by�a lektura, jeszcze w latach 40., �redniowiecznego eposu Wolframa von Eschenbach. W kwietniu 1857 roku, pod wp�ywem wielkopi�tkowego nastroju kompozytor naszkicowa� zarys dramatu. Powr�ci� do niego w ko�cu lat 70., a premiera dzie�a odby�a si� 26 lipca 1882 roku w Bayreuth, na p� roku przed �mierci� autora. "Tristan i Izolda" powstawa� w latach 1857-59, g��wnie w Wenecji, jako kontrapunkt i komentarz do zwi�zku Wagnera z Matyld� Wesendonk, �on� mecenasa i kupca Otto Wesendonka (premiera dzie�a mia�a miejsce 10 czerwca 1865 roku w monachijskim Hoftheater).
2. "Poniewa� w swoim �yciu nie cieszy- �em si� prawdziwym szcz�ciem mi�o�ci - pisa� w 1854 roku Wagner do Liszta - chc� wznie�� temu najpi�kniejszemu ze wszystkich marze� pomnik, w kt�rym ta mi�o�� powinna si� ostatecznie nasyci�, od pocz�tku do ko�ca".
W "Tristanie" pierwsza pojawia si� Izolda. P�ynie na statku z Irlandii do Kornwalii. Musi opu�ci� matk� i ojca, sw�j ukochany kraj, by po�lubi� nieznanego sobie cz�owieka, starego kr�la Marka. Jest cz�ci� wasalnej umowy, przetargowym, niemal bezwolnym przedmiotem. Krzyczy, gdy s�yszy �piew �eglarza (p�niej cicho zadaje pytanie s�u��cej Brangien: "Sag - wo sind wir?" "Gdzie jeste�my?"). Jest niemal jak Fedra, kt�ra w pierwszym akcie musi g�o�no wypowiedzie� swoj� niemo�liw� mi�o��. Fedra kocha m�czyzn�, kt�ry jest synem jej m�a; Izolda kocha m�czyzn�, kt�ry jest przybranym synem jej przysz�ego m�a, a na dodatek morderc� poprzedniego narzeczonego. Brak jej powietrza, ka�e uchyli� zas�ony namiotu i widzi ukochanego ("Mir erkoren, mir verloren... przeznaczony, stracony, wspania�y i silny..."), kt�ry w nieruchomym zamy�leniu trzyma ster.
Imi� Tristan pochodzi od �aci�skiego s�owa "tristis", czyli smutny. Robert Donington w ksi��ce "Opera and its Symbols: the unity of words, music and staging" (New Haven-London 1990) wskazuje na podw�jne osierocenie Tristana: postrzegaj�c Izold� jako archetypiczne wyobra�enie matki, kt�rej nigdy nie widzia�, oddaje j� w ramiona zast�pczego ojca. Ale Tristan - rycerz przecie� - jest smutny tak�e dlatego, �e los nie do ko�ca le�y w jego w�asnych r�kach. Najpierw, gdy jako Tantris jest leczony przez Izold�, unika �mierci z jej r�ki; p�niej prawa honoru i moralny obyczaj nie pozwalaj� mu zbli�y� si� do niej. Wreszcie Tristan jest smutny, bo nieszcz�liwie i niemo�liwie kocha / jest kochany, a ta mi�o�� mo�e zosta� wypowiedziana i spe�niona albo noc�, albo pod wp�ywem napoju-trucizny, albo w �mierci. Pisa� Jan Kott w "Pami�ci cia�a": "Francuzi nazywaj� orgazm >la petite mort<, ma�a �mier�"...
W pierwszym akcie Tristan i Izolda kosztuj� wywaru - symbolu niemo�liwej walki z prawdziwym uczuciem - z my�l�, �e za moment �mier� po��czy ich na wieczno��. Musz� jednak �y� dalej. W drugim akcie znakiem jest zgaszenie pochodni: po�wi�ceni nocy kochankowie tylko wtedy czuj� si� bezpieczni ("tylko w ciszy nocy l�ni t�sknota i mi�o�� z tak� pe�ni� i jasno�ci�, jak to wspania�e s�o�ce" - m�wi�a tytu�owa Lucinde w powie�ci Friedricha Schlegla z 1799, do kt�rej si�ga� Wagner; "za dnia szcz�cie mi�o�ci pob�yskuje blado - odpowiada� jej kochanek Julius - jak sk�pe �wiat�o ksi�yca").�
Tristan i Izolda wykrzykuj� wi�c niesk�adne frazy, dialoguj�c z sob� jak z echem: "Izoldo, kochanko! Tristan, kochany! Jeste� m�j? Mam ciebie znowu? Mog� ci� obj��? Mog� w to wierzy�? Wreszcie, wreszcie! Tutaj! Czy czuj� ci� prawdziwie? Czy widz� ci� rzeczywi�cie? Czy tu twe oczy? Twe usta? Twa r�ka? Serce tu? Jestem? Jeste�? Ca�� ci� mam? Czy to nie sen?". Ale ju� za chwil� krzyk Brangien budzi dzie�. W wielkich tragediach los i post�powanie bohatera odbija si� w innych; w dramacie Wagnera Tristan zdradza swojego przyjaciela, kr�la Marka, podobnie jak Tristana zdradza jego przyjaciel Melot.
Trzeci akt jest jednym wielkim oczekiwaniem i zamieraniem; �miertelnie ranny Tristan czeka na Izold�, czyli na �mier�. Ale kochankowie nie umieraj� wsp�lnie, cho� �mierci wsp�lnie pragn�li. Pierwszy umiera Tristan, gdy w histerii "s�yszy �wiat�o" g�osu Izoldy, p�niej ona. Czy jednak Izolda rzeczywi�cie umiera? W inscenizacji Jean-Pierre Ponelle'a (Bayreuth 1983) jej �mier� by�a tylko wizj� umieraj�cego kochanka. I mo�e jest tak, �e Tristan to wielki egoista, umieraj�cy przed Izold�, dla samego siebie. Bo w �miertelnym monologu my�li i �piewa tylko o sobie. Bo przecie� ju� wcze�niej, gdy kr�l Marek odkry� zdrad�, Tristan rzuci� si� na miecz Melota, by zgin��, zn�w sam.
3. W 1865 roku Wagner notowa�: "rajski w�� i jego kusz�ca obietnica: Adam i Ewa stali si� wiedz�cy. Poznali grzech. Za t� wiedz� ludzko�� mia�a pokutowa� w ha�bie i n�dzy, a� do momentu �mierci Chrystusa, kt�ry wzi�� na siebie jej grzechy. (...) Adam - Ewa: Chrystus. A gdyby�my dodali do nich: Amfortas - Kundry: Parsifal? Ale tylko bardzo ostro�nie!".
"Parsifal" to sceniczne misterium w trzech aktach. Pierwsza ods�ona nale�y do Gurnemanza i Amfortasa, druga do Kundry i Parsifala (tak�e Klingsora), wreszcie trzecia, pr�cz kolejnego wyst�pienia Gurnemanza, ju� niemal w ca�o�ci do tytu�owego bohatera. Z�o�ono�� tematu poznajemy zatem stopniowo.�
Pierwszy jest Amfortas, kr�l rycerzy Graala, kt�ry z�ama� regu�� zgromadzenia i zbli�y� si� do kobiety; cierpi podw�jnie, bo krwawi�ca i otwarta rana nie pozwala mu pe�ni� s�u�by, a w dodatku Klingsor ukrad� mu �wi�t� W��czni�. Dla Amfortasa nie ma ratunku innego, jak tylko "przez lito�� �wiadom czysty prostaczek". Wabi�ca kobieta to Kundry, przys�ana w�a�nie przez czarownika, kt�ry chcia� nale�e� do bractwa, ale wykastrowa� si�, pewny tego, �e nie sprosta zasadzie czysto�ci. Kundry jest symbolem pot�pionej "wiecznej kobieco�ci"; to Ewa, Salome, Izolda, "bezimienna r�a piekie�, pradiablica". "Ma w sobie niewygasaj�ce pragnienie zbawienia, ale miesza si� ono z nieczystym po��daniem rozkoszy. Te dwa uczucia zlewaj� si� w nieprzezwyci�ony pop�d, kt�ry pcha j� w ramiona m�czyzny i zmusza do ��dania jego mi�o�ci" - notowa� Zdzis�aw Jachimecki. Kundry chodzi od wiek�w po �wiecie i szuka wzroku Zbawiciela, kt�rego blu�nierczo wy�mia�a, gdy szed� z krzy�em.
Parsifal pojawia si� dopiero pod koniec pierwszej godziny muzyki, gdy zabija strza�em z �uku �ab�dzia. Nie wie, kim jest, sk�d pochodzi, dok�d idzie; nie zna swojego ojca, pami�ta tylko "pe�n� smutku" matk� Hercelajd�. Ale okazuje si�, �e ona te� ju� nie �yje, bo zabi�a j� zgryzota i smutek po odej�ciu syna. Parsifal zabi� swoj� matk�, nie�wiadomie, jak �ab�dzia, bo chcia� si� od niej uwolni�; w�a�nie �ab�dzie (tak�e g�si, �urawie i bociany) traktowane by�y w ludowych podaniach jako symbole matki... Dopiero dzi�ki Kundry, krok po kroku, zaczyna rozpoznawa� swoj� przesz�o�� i tera�niejszo��, odkrywa� w�asn� to�samo��.�
W drugim akcie Kundry nazywa Parsifala jego imieniem. U Chr�tiena de Troyes bohater nosi imi� "Perceval", to znaczy id�cy przez dolin�, co wskazywa�oby na d�ug� w�dr�wk� i b��dzenie. Jachimecki podaje inn� interpretacj�: imi� pochodzi od gallickiego "Peredur", kt�re powsta�o ze s��w "per gredur", to znaczy szukaj�cy misy. Ale �r�d�o Wagnera p�ynie jeszcze gdzie indziej. Kompozytor zdecydowa� si� na imi� "Parsifal" oko�o 1877 roku, si�gaj�c do interpretacji filozofa i estetyka Josepha G�rresa: wed�ug niego arabskie "Fal-parsi" znaczy g�upi czysty. "Parsi-fal" wi�c to czysty prostaczek.
4. Jest u Wagnera jeszcze inny bohater: to Zygfryd z drugiej cz�ci "Pier�cienia Nibelunga" (1851-71). "Tristan tak jak Zygfryd - pisa� Wagner - oddaje innemu kobiet� przeznaczon� mu przez pierwotne prawo, czyni�c to pod przymusem z�udzenia, kt�re pozbawia go znamion wolno�ci. Z powodu powsta�ej dysharmonii czeka go zguba".
Podobie�stwa widoczne s� tak�e w postaciach Zygfryda i Parsifala: obaj dorastaj� w otoczeniu przyrody, bez znajomo�ci ludzi, bez ojca, s� "dzie�mi natury". Niemal analogiczne jest ich pojawienie si�: Zygfryd zmaga si� z nied�wiedziem, Parsifal zabija �ab�dzia. Obaj charakteryzowani s� przez motyw sygna�u granego na rogu, a poca�unek Kundry jest to�samy z poca�unkiem Zygfryda, kt�rym budzi Brunhild�. R�ni ich dope�nienie: jedynie Parsifal odnosi zwyci�stwo, poniewa� przez wsp�czucie przekracza samego siebie. W jednej z rozm�w z �on� Cosim� Wagner sugerowa�, �e Zygfryd powinien by� dor�� do Parsifala, aby wybawi� cierpi�cego Wotana, ale brakowa�o mu "wys�annika". Nie by�o bowiem nikogo, kto by Zygfrydowi wyjawi� przesz�o�� i u�wiadomi� jego powo�anie.
5. Preludium "Parsifala" zdaje si� otwieraniem jakiego� religijnego obrz�du, ods�oni�ciem cudownej d�wi�kowej zas�ony - delikatnej, pe�nej d�tych brzmie�, niebia�skich i najczystszych. Dramaty Wagnera wymagaj� innego czasu, niemal �wi�tego; potrzebuj� wyciszenia i zapomnienia, pozostawienia rzeczywisto�ci i samych siebie na zewn�trz. W tej �wi�tyni d�wi�k�w przep�yw i ruch s� mierzone inn� miar�, intensywnie powoln�, nasycon� i kontemplacyjn�. "Muzyka >Parsifala< nie tyle si� rozwija - notowa� Bohdan Pociej - co powraca, trwa, utrwala si� w sobie".
Pierwszy akt wyznaczaj� dwie sytuacje: opowie�� Gurnemanza oraz misterium Graala. Pierwsza jest wielkim ci�giem recytacyjnego �piewu, kt�ry wspomaga szeroko brzmi�ca orkiestra; druga to u�wi�cony rytua� ch�ralno-instrumentalny (dzwony, procesyjny rytm), tragicznie naznaczony �piewem Amfortasa. Jego baryton jest pot�ny, rozwijany dramatycznymi skokami; orkiestra pod��a za pulsem �piewu, rozmieszczone za� w przestrzeni ch�ry przypominaj� anielskie brzmienia. W drugim akcie najwa�niejszy jest taniec dziewcz�t-kwiat�w i d�uga rozmowa pomi�dzy Kundry a Parsifalem, przypominaj�ca dialogi Tristana i Izoldy. Pl�s panien z zakrytymi twarzami (interpretatorzy odnajduj� w tym symbol seksu bez uczucia) kusi zmys�owym rytmem walca; ich �piew, podzielony na cztery grupy g�os�w, wydaje si� dobiega� zewsz�d, oplata� i mami�. �piew Kundry wyradza si� z pokazanego wcze�niej motywu matki; Kundry pragnie bowiem zwabi� Parsifala matczynym ko�ysaniem. Wreszcie, podczas poca�unku, melodia przechodzi bezpo�rednio w motyw rany Amfortasa; Parsifal poznaje swoje pos�annictwo, wykrzykuj�c imi� krwawi�cego w�adcy. W tym dziele nie b�dzie ju� bardziej dramatycznych i nasyconych konfliktem fragment�w.
Preludium trzeciego aktu zapowiada najwy�sze muzyczne uniesienia; genialna faktura wst�pu, w kt�rym frazy kwartetu smyczkowego oplataj� si� i rozwidlaj�, przywodzi niemal na my�l "Wielk� Fug�" Beethovena. Dalej muzyka zdaje si� jedynie d��y� do ja�niej�cego zako�czenia, czystych akord�w wygrywaj�cych sygna� wsp�czucia i wiary.
6. Partytura "Tristana" jest jedn� z najpi�kniejszych kart w dziejach muzyki. Wagner okre�li� ten muzyczny dramat jako "akcj�", ale w znaczeniu ci�gu introwertycznych wydarze�, rozgrywaj�cych si� w przestrzeni duszy. Ta muzyka jest erotyczna, w sensie sugestii fizycznego podniecenia - �a�cucha wybuch�w oraz roz�adowa�. Rozwi�zanie dysonansu jest tu jedynie chwilowym uspokojeniem; ca�o�� pozostaje otwarta, rodzi nowe napi�cia, nieukojone t�sknoty.
Akcj� wyznaczaj� trzy sytuacje: rozmowa Tristana i Izoldy, zamkni�ta spo�yciem napoju; mi�osny dialog i hymn do nocy; wreszcie monolog Tristana, dope�niony cudownym Liebestod Izoldy. Preludium otwiera westchnienie wiolonczel (niemal jak wznoszenie si� fal), dalej d�te brzmi� "tristanowskim akordem". Przez prawie dziesi�� minut muzyki przed naszymi uszami i oczami przebiega wi�kszo�� motyw�w; z ogromu instrumentalnego brzmienia wyrywa wreszcie samotna staroceltycka fraza �eglarza.�
W drugim akcie ju� na wst�pie krzyk witaj�cych si� kochank�w rozbrzmiewa z ca�� si��, rado�ci� i intensywno�ci� r�wnie� w orkiestrze, narkotyczne frazy s��w goni� si�, k��bi� w dzikim p�dzie nie do zatrzymania. Hymn do nocy jest natomiast muzyk� pod�wiadomo�ci, w kt�rej g�osy jednocz� si�, brzmi�c w sekundowych odleg�o�ciach - jakby chcia�y by� jak najbli�ej siebie. Melodycznie Wagner si�ga tu zreszt� do pie�ni "Tr�ume" (Sny) z cyklu "Pi�ciu pie�ni do s��w Matyldy Wesendonk".
Podobnie w preludium trzeciego aktu, kt�rego korzenie tworz� melodyczne my�li zaczerpni�te z pie�ni "Im Treibhaus" (W cieplarni), kolejnej cz�ci powy�szego cyklu. Ta muzyka zdaje si� �ka�; nie wyra�a b�lu, tylko sama cierpi. Jej pierwsze cechy to chromatyka, delikatno�� odcieni, wreszcie intensywno�� emocjonalnego wyrazu. Jak w bezgranicznie smutnym �piewie Tristana, kt�ry narasta od ciszy niemal do �miertelnego wybuchu. Jak w pie�ni Izoldy, ��cz�cej si� "po tamtej stronie chmur" bezgranicznie radosnym �piewem z ukochanym ("Jak spokojnie si� u�miecha / Jak otwiera oczy...").
7. Przestrzeni� "Tristana" jest mi�o�� i dwoje nie�miertelnie zakochanych, istniej�cych tylko dla siebie ludzi. W "Parsifalu" mi�o�� przenika i ogarnia jeszcze przestrze� wiary. A nadzieja? Dla nas nadziej� mo�e by� to, �e objawi si� nowy Jachimecki (jego jedyna polska monografia Wagnera ma ju� kilkadziesi�t lat...). �e Wagner nie pozostanie tylko autorem sygna�u w telefonie kom�rkowym i �cie�ki d�wi�kowej do "Czasu apokalipsy" (w obu przypadkach "Walkiria"). �e w �wiecie short message system znajdzie si� miejsce na unendliche Melodie; czas na trwaj�ce godzinami wyznawanie mi�o�ci. Inaczej b�dzie jeszcze smutniej.
Tygodnik Powszechny, 23 lutego 2003
***
13 lutego 2008 min�a 125
rocznica �mierci Ryszarda Wagnera
|
|



|