Bogdan Grodzki

Home

Punkt widzenia

My�li

Quotations

Notki

Teksty wybrane

Wiersze

Music

Filmy

Documentaries

Contact

 




 
Trup w szafie
O wp�ywie historii na stosunki polsko-rosyjskie
Z Moskwy ostatnimi czasy coraz cz�ciej dochodz� g�osy, �e poprzez swe nadmierne przywi�zanie do kwestii historycznych, swoiste zapatrzenie w przesz�o��, Polska blokuje sobie mo�liwo�� rozwoju stosunk�w z Rosj�. Czy to prawda?
Leszek Szerepka /2006-07-04
Pomnik wyzwolenia Kremla od

Pomnik wyzwolenia Kremla od "polskich interwent�w": dzi� rocznica tamtych wydarze� jest �wi�tem narodowym.
Patrz�c na ostatnie miesi�ce, w takim duchu wypowiada� si� m.in. podczas styczniowej konferencji dla dziennikarzy zagranicznych prezydent W�adimir Putin, kt�ry stwierdzi�, �e dla dobra obywateli nale�y patrze� w przysz�o��, budowa� stosunki zwr�cone ku przysz�o�ci. Kilka razy nawi�zywa� do tych kwestii doradca prezydenta Rosji Siergiej Jastrzembski, m.in. podczas swojej lutowej wizyty w Warszawie. W czasie II Forum Europa-Rosja w Wilnie (w marcu) Jastrzembski stwierdzi� wr�cz, �e przesz�o�� historyczna jest hamulcem i kul� u nogi w rozwoju stosunk�w polsko-rosyjskich. Jego zdaniem histori� nale�y zostawi� ekspertom i unika� rozdrapywania ran.

Wydawa� by si� mog�o, �e te propozycje polityk�w rosyjskich wychodz� naprzeciw postulatom strony polskiej, kt�ra od lat domaga si�, by wydarzenia historyczne zostawi� bezstronnej ocenie historyk�w, pomagaj�c im m.in. przez szerokie otwarcie archiw�w. Jednak gdy uwa�nie przeanalizujemy propozycje strony rosyjskiej - bior�c pod uwag� tak�e praktyk� w tym zakresie (m.in. s�awetne obchody 60. rocznicy zako�czenia II wojny �wiatowej) - to oka�e si�, �e ich istota jest zupe�nie inna od polskich oczekiwa�. Moskwa niedwuznacznie sugeruje w�adzom w Warszawie, �e dla dobra stosunk�w dwustronnych powinny one wyciszy� dyskusj� nad niewygodnymi dla Rosjan wydarzeniami z przesz�o�ci i skoncentrowa� si� na pozytywach.

Taka polityka by�a ju� kiedy� prowadzona - w czasach PRL - i nie wydaje si�, aby by�a ona mo�liwa w nowych realiach politycznych. W ustroju demokratycznym obywatele maj� pe�ne prawo domaga� si� od w�adz wyja�nienia bolesnych spraw z przesz�o�ci, w duchu prawdy i sprawiedliwo�ci.

W�adze Rosji sprawiaj� te� wra�enie, jakby do ko�ca nie rozumia�y r�nicy mi�dzy histori� a wydarzeniami z przesz�o�ci, kt�re nios� okre�lone skutki prawne. W Polsce �yje ca�a rzesza ludzi, kt�rzy stali si� ofiarami, b�d� kt�rych najbli�si krewni ucierpieli w wyniku represyjnej polityki ZSRR. Ludzie ci domagaj� si� sprawiedliwo�ci, nazwania rzeczy po imieniu - i to szczeg�lnie irytuje w�adze rosyjskie. Zachowuj� si� one tak, jakby zabiegaj�c w swoim czasie o status prawnego sukcesora ZSRR nie wzi�y pod uwag�, i� przejm� nie tylko aktywa, ale i pasywa zrujnowanego imperium.

***

Historia stosunk�w polsko-rosyjskich pe�na by�a konflikt�w i krwawych wydarze�. Tego nie da si� wyretuszowa�. I tak si� sk�ada�o na przestrzeni kilkuset ostatnich lat, �e Rosjanie grali zwykle w tych wydarzeniach rol� kat�w, a obywatele RP - ofiar. �adna z tych r�l nie jest szczeg�lnie zaszczytna, jednak w kulturze europejskiej, przesi�kni�tej warto�ciami chrze�cija�skimi, to kat zwykle szuka moralnego usprawiedliwienia dla swych czyn�w. Dla Rosjan takim usprawiedliwieniem by�y i s� wydarzenia z okresu tzw. "wielkiej smuty", prze�omu XVI i XVII w. Rzadko kt�ra rozmowa o wsp�lnej trudnej przesz�o�ci mi�dzy Polakami i Rosjanami nie nawi�zuje do tych zdarze�.

W rzeczywisto�ci "wielka smuta" by�a wojn� domow� o przej�cie w�adzy w pa�stwie zrujnowanym i zdemoralizowanym rz�dami cara Iwana IV Gro�nego. W wojn� t� nieopatrznie w��czyli si� kr�l Rzeczypospolitej i jej magnateria, przystosowuj�c si� do obowi�zuj�cych na wschodzie regu� gry. W konsekwencji historiografia rosyjska stara�a si� eksponowa� przede wszystkim w�tek tzw. katolickiej krucjaty, prowadzonej przez Polak�w, kt�rej celem mia�o by� zniszczenie ostatniego silnego centrum prawos�awia na �wiecie. W tej interpretacji kolejne wojny agresywne przeciw Rzeczypospolitej by�y tylko odwetem, a zdobywane terytoria - odzyskiwan� przez cara prawos�awn� sukcesj�.

Jest paradoksem, �e pa�stwo, kt�re powsta�o w wyniku podboj�w i przez wieki by�o symbolem "wi�zienia narod�w", pr�bowa�o oskar�a� o te przewiny Rzeczypospolit�, kt�rej obywatele, bez wzgl�du na narodowo�� i wyznawan� wiar�, mogli odwo�ywa� si� do idei "z�otej wolno�ci". O sile mitu �wiadczy fakt, �e w�adze Rosji zdecydowa�y si� w 2004 r. zast�pi� �wi�towanie rocznicy rewolucji pa�dziernikowej nowym �wi�tem: Dniem Jedno�ci Narodowej, ustanowionym na pami�tk� oswobodzenia Moskwy od polskich interwent�w w 1612 r.

Poszukiwanie usprawiedliwienia dla swoich czyn�w jest zjawiskiem powszechnym i uwarunkowanym nasz� psychik�. Jednak o dojrza�o�ci i odpowiedzialno�ci partnera �wiadczy to, czy potrafi si� przyzna� do w�asnych b��d�w i ponie�� ich konsekwencje. Rosja, na poziomie pa�stwowym, ma z tym problem. Wszelkimi �rodkami stara si� broni� wygodnych dla siebie interpretacji. Prawda, sprawiedliwo��, �ycie ludzkie traktowane s� w tym kontek�cie instrumentalnie.

Aby si� o tym przekona�, wystarczy zaprezentowa� dominuj�cy w rosyjskiej historiografii pogl�d na w�z�owe problemy naszych wzajemnych stosunk�w w XX wieku.

Wojna polsko-bolszewicka: zdaniem strony rosyjskiej do wojny 1919-1920 r. doprowadzi�a agresywna i zaborcza polityka bur�uazyjnego rz�du polskiego, kt�ry z jednej strony chcia� zagarn�� jak najwi�cej ziem na Wschodzie, a z drugiej zas�u�y� na uznanie kontrrewolucyjnych si� na Zachodzie Europy.

O imperatywie rewolucjonisty - eksporcie idea��w rewolucji i odmawianiu innym ustrojom spo�ecznym prawa do istnienia - jako� rzadziej si� wspomina w tym kontek�cie.

II wojna �wiatowa: Rosja nie chce przyzna� si� do wsp�odpowiedzialno�ci za rozp�tanie tej wojny. Wsp�lny z III Rzesz� napad na Polsk� jest interpretowany jako przejaw troski w�adz moskiewskich o bezpiecze�stwo ludno�ci zamieszkuj�cej wschodnie obszary pa�stwa polskiego. Tej ludno�ci, kt�ra niemal natychmiast zacz�a by� masowo represjonowana przez nowe w�adze. Maj�ce w tym okresie miejsce takie fakty, jak aneksja trzech pa�stw ba�tyckich i Besarabii oraz agresja na Finlandi�, to tak�e przejawy pokojowej polityki Stalina.

W tym kontek�cie najbardziej szczery wydaje si� �wczesny komisarz spraw zagranicznych ZSRR Wiaczes�aw Mo�otow, kt�ry nazwa� wymazanie Polski z mapy �wiata "ko�cem pokracznego b�karta Traktatu Wersalskiego".

Katy�: Moskwa tak d�ugo, jak tylko mog�a, negowa�a odpowiedzialno�� za zbrodni� ludob�jstwa, jak� by�o wymordowanie na rozkaz w�adz pa�stwa kilkudziesi�ciu tysi�cy polskich je�c�w, g��wnie oficer�w rezerwy, czego symbolem sta� si� Katy�. W�adze ZSRR by�y na tyle cyniczne, �e wykorzysta�y fakt ujawnienia przez Niemc�w tej zbrodni do zerwania w 1943 r. stosunk�w dyplomatycznych z legalnym rz�dem polskim (wtedy w Londynie). Gdy samego faktu morderstwa nie mo�na by�o ju� negowa� (cho� wci�� pojawiaj� si� takie opinie), strona rosyjska zacz�a szuka� jego "r�wnowa�nika": uznano za taki los je�c�w bolszewickich z 1920 r., kt�rych kilka tysi�cy zmar�o w polskich obozach na skutek chor�b (m.in. szalej�cej w�wczas w Europie hiszpanki).

O cynizmie autor�w tego projektu �wiadczy m.in. to, �e ma�o interesuj� ich losy �o�nierzy polskich z tego okresu, kt�rych Armia Czerwona rzadko bra�a do niewoli, preferuj�c rozstrzeliwanie na miejscu. Jako� nie znajduj� oni tak�e s��w pot�pienia dla Stalina, kt�ry odm�wi� podpisana konwencji genewskiej z 1929 r. o statusie je�c�w wojennych, czym po�rednio przyczyni� si� do gehenny swoich �o�nierzy, kt�rzy dostali si� w r�ce Wehrmachtu. Nie interesuje ich tak�e los tych je�c�w po tzw. wyzwoleniu.

Ob�z socjalistyczny: strona rosyjska neguje fakt okupacji przez jej wojska, po II wojnie �wiatowej, znacznej cz�ci Europy �rodkowo-Wschodniej. Jej wizja brzmi: wojska radzieckie wyzwala�y te tereny, gwa�t�w i rabunk�w nie by�o, tzw. ob�z socjalistyczny powsta� spontanicznie, jako przejaw demokracji ludowej, a bazy radzieckie by�y tylko gwarancj�, �e odradzaj�cy si� rewan�yzm niemiecki nie podniesie zn�w g�owy. Na szcz�cie �yje jeszcze dostatecznie du�o os�b, kt�re pami�taj�, jak by�o w rzeczywisto�ci.

Mo�na by abstrahowa� od wy�ej przytoczonych opinii, je�eli nale�a�yby one jedynie do arsena�u radzieckiej propagandy. Ale tak nie jest. Podobne interpretacje mo�na spotka� w niekt�rych podr�cznikach do historii, z kt�rych obecnie ucz� si� rosyjskie dzieci.

***

Trudna, krwawa przesz�o�� nie musi skazywa� pa�stw na wieczn� wrogo��. Histori� zawsze mo�na traktowa� jako nauczycielk� �ycia, a to, co si� wydarzy�o, jako przestrog� i fundament pojednania. Aby do tego dosz�o, musi by� jednak dobra wola po obu stronach, ch�� ujawnienia prawdy i naprawienia krzywd tam, gdzie jest to jeszcze mo�liwe. Po stronie pa�stwa rosyjskiego nie wida� tej dobrej woli. Rosja ma sk�onno�� do narzucania mniejszym pa�stwom swoich regu� gry, zmienianych w zale�no�ci od kaprysu. Dotyczy to polityki, gospodarki, ale tak�e stosunku do historii.

Do tego, po rozpadzie ZSRR nowa pa�stwowo�� rosyjska nie dokona�a rzetelnego rozliczenia si� z w�asn� histori�. Obywatele Federacji Rosyjskiej s� podatni na instrumentalne wykorzystywanie historii, co nagminnie praktykowa� re�im totalitarny. Ich znajomo�� przesz�o�ci w�asnego pa�stwa jest p�ytka i chaotyczna, utrwalane jest w niej przede wszystkim to, co jest wygodne dla rz�dz�cych.

Polsko-rosyjskie rozmowy o historii maj� jeszcze kilka dodatkowych podtekst�w, kt�re utrudniaj� osi�gni�cie porozumienia. Jest to m.in. wspomniany wy�ej podzia� r�l: kat - ofiara; kwestie wyznaniowe ("przedmurze katolicyzmu" kontra "Trzeci Rzym") czy rywalizacja o prymat w�r�d S�owian. Dominant� w historii obu pa�stw by�y odmienne warto�ci. O ile w historii Polski za tak� warto�� mo�na uzna� ide� wolno�ci, nie tylko naszej, ale i waszej, o tyle w historii Rosji naczeln� ide� jest silne pa�stwo dominuj�ce nad poddanym.

Obecne w�adze Rosji kontynuuj� te tradycje, wybieraj�c z przesz�o�ci i stawiaj�c na piedesta� to, co �wiadczy�o o pot�dze pa�stwa i s�u�y�o umacnianiu tej pot�gi. Takie podej�cie do historii mo�e by� niebezpieczne zar�wno dla samej Rosji, jak i jej s�siad�w, i raczej oddala ni� przybli�a moment pojednania.


***

Trawestuj�c cytowan� wypowied� Putina nale�a�oby stwierdzi�, �e budowa� stosunki zwr�cone ku przysz�o�ci mo�na jedynie na prawdzie i pojednaniu, a to nie jest mo�liwe bez woli wyja�nienia wszystkich bolesnych spraw z naszej wsp�lnej przesz�o�ci. Nawet je�eli dla dora�nych korzy�ci politycznych zdecydujemy si� zapomnie� o cz�ci naszej spu�cizny, to mo�emy by� pewni, �e w najmniej spodziewanym momencie wypadn� poukrywane w r�nych szafach trupy, psuj�c atmosfer� i podwa�aj�c wzajemne zaufanie.

W stosunkach z Rosj� co najmniej z dw�ch praktycznych, a zarazem pryncypialnych powod�w nale�y odwa�nie i zdecydowanie broni� prawdy historycznej. Po pierwsze: stosunek do przesz�o�ci jest "papierkiem lakmusowym", przy pomocy kt�rego naj�atwiej wyjawi� prawdziwe intencje polityczne w�adz tego pa�stwa. Po drugie: bez przewarto�ciowania stosunku do w�asnej historii Rosja nie b�dzie w stanie zbudowa� spo�ecze�stwa obywatelskiego.

Trudno oczekiwa�, �e obecne w�adze w Moskwie przy�o�� r�k� do podcinania ga��zi, na kt�rej siedz�. Dlatego dyskusje tego typu powinni inicjowa� s�siedzi Rosji, wykorzystuj�c wszelkie mo�liwe sposoby na propagowanie tam w�asnej wizji przesz�o�ci. To najlepszy spos�b, by unikn�� recydywy przesz�o�ci.

Tygodnik Powszechny