Bogdan Grodzki

Home

Punkt widzenia

My�li

Quotations

Notki

Teksty wybrane

Wiersze

Music

Filmy

Documentaries

Contact

 




 
Prorok
Ks. Jan Zieja (1897-1991): �wiadek wieku XX
Kiedy powstaje Komitet Obrony Robotnik�w, ks. Zieja bez wahania sk�ada podpis pod jego deklaracj�. SB wzywa go na przes�uchanie. Ksi�dz przychodzi i zaczyna ewangelizowa� funkcjonariuszy. Wi�cej go nie wezw�.
Ma�gorzata Nocu�, Andrzej Brzeziecki /2007-01-25
Ks. Jan Zieja

Ks. Jan Zieja

Jest rok 1901 albo 1902 (tego ju� chyba nikt nie sprawdzi). Ks. Antoni Aksamitowski chodzi po kol�dzie w opoczy�skiej wsi Osse. Zachodzi do domu Kazimiercok�w; tak wo�ano na rodzin� Ziej�w. Podczas rozmowy wskazuje na kilkuletniego Jasia i m�wi do gospodyni: "Ziejino, to dziecko trzeba uczy� na ksi�dza". Ch�opak pasie wi�c krowy, ucz�c si� z kupionego na targu elementarza. Ojciec, Micha� Zieja, nie jest zachwycony. Sam nie umie czyta� i mawia, �e "to nie nasza gospodarka, uczy� si�". Ale na �o�u �mierci powie: "To ju� uczcie tego ch�opca".

***

Jan Zieja ma 18 lat. Jedzie do Sandomierza, chce wst�pi� do seminarium. Mija budynek z bia�o-czerwon� flag� i napisem: "Werbunek do Legion�w Polskich". Na Ziej� wo�a u�an: "Kawalerze, mo�e do nas?". Chwila wahania. Janek popiera przecie� ide� Legion�w ca�ym sercem. Pokazuje jednak na budynek seminarium. Ju� wybra�. Legionista krzyczy za nim: "Szcz�� ci Bo�e!".

Rok 1920. Wojna polsko-bolszewicka. Wy�wi�cony na ksi�dza Jan Zieja zg�asza si� na kapelana. W pami�� zapadnie mu szczeg�lnie jedna bitwa, w Brzostowicy za Puszcz� Bia�owiesk�: gdy strza�y cichn�, idzie na pobojowisko. Ranni Polacy, Rosjanie, ziemia zas�ana trupami. W ksi�dzu nast�puje przemiana. Po latach powie, �e tam, na tym polu, ostatecznie si� nawr�ci�. Zrozumia�, �e przykazanie "Nie zabijaj" znaczy "Nie zabijaj nigdy i nikogo".

Tak zosta� pacyfist�, na ca�e �ycie.

Pod koniec wojny na pogrzebie poleg�ych powie: "Przez tyle wiek�w wychowywano nas w duchu Ewangelii, teraz chwycili�my za bro�, bo nas napadni�to, ale �o�nierz polski wzi�� do r�ki karabin po to, aby ju� go nie bra�". Od dow�dcy pu�ku us�yszy: "Ksi�e kapelanie, my�la�em, czy nie aresztowa� ksi�dza za to kazanie. M�wi�c, �e bro� nie b�dzie potrzebna, os�abia si� rami� �o�nierza".

***

Warszawa, rok 1926. W stolicy marsza�ek Pi�sudski dokonuje zamachu stanu. Bratob�jcze walki, polegli. Ksi�dz chce zamanifestowa� swoje pacyfistyczne pogl�dy. Granice, wojny, pa�stwa s� - jego zdaniem - przeciwko woli Bo�ej. Najwa�niejszy jest pok�j i mi�o��. Postanawia odby� pielgrzymk� do Rzymu: na piechot�, bez paszportu, pieni�dzy. Jak �ebrak. S�owa "Niech b�dzie pochwalony Jezus Chrystus" maj� by� jedyn� przepustk�.

Dociera do Wiednia. Dalsza w�dr�wka nie jest mo�liwa. Z wiede�skiej parafii, gdzie nocuje, telefonuj� do Polski. Alarmuj� o dziwnym przybyszu, kt�ry bez paszportu idzie do W�och. Kilka dni p�niej polska ambasada wr�cza pielgrzymowi tymczasowy paszport. Z adnotacj�: "Tylko na powr�t do kraju".

Wraca - i zastanawia si�, jak realizowa� idea� ub�stwa i mi�o�ci bli�niego. Zaczyna nowicjat u kapucyn�w w Nowym Mie�cie nad Pilic�. Pewnego dnia wchodzi do kuchni. Z garnka zdejmuje pokryw�. W �rodku szarawa, nieprzyjemnie pachn�ca woda, w niej troch� kaszy. Pyta: "Co to?". S�yszy, �e zupa dla ubogich. Tymczasem zakonnicy codziennie dostawali na obiad poka�n� sztuk� mi�sa. "To nie moje miejsce" - my�li i opuszcza kapucyn�w.

Trafia do Mo�odowy na Polesiu. �yj� tu Ukrai�cy, Bia�orusini i Polacy. Wybiera si� na spacer, spotyka ch�opa. "Czego by�cie chcieli?" - pyta. "My to chcieliby�my si� uczy�" - odpowiada ch�op. Wkr�tce w jednej z chat zbieraj� si� m�czy�ni i kobiety. Ksi�dz w roli nauczyciela. Zaczyna wyk�ada� im matematyk�, j�zyki, logik�. Zastanawia si�, co robi� z katechez�. "Jeste�cie prawos�awni, jest tu batiuszka, popro�cie, by was uczy�" - m�wi. Uczniowie wracaj� od batiuszki i prosz�, by Zieja uczy� ich religii, bo pop chce pieni�dzy.

Na katechezie rozmawiaj� wi�c nie o katolicyzmie czy prawos�awiu, tylko o chrze�cija�stwie. Ksi�dz czyta im Ewangeli� po polsku i rosyjsku. W niedziele odprawia Msz� w oddalonym o par� kilometr�w Motolu. Jest tam Dom Ludowy, w kt�rym nic si� nie dzieje. Gdy ksi�dz zaczyna w nim czyta� Ewangeli�, przychodz� prawos�awni, �ydzi; z czasem - na ich pro�b� - uczy ich logiki.

Warszawa, rok 1933 (mo�e 1934?). Ksi�dz s�ucha wyk�ad�w prof. Majera Ba�abana z historii �yd�w polskich. Przyja�ni si� z jednym �ydem z Nalewek. Gdy ten wyje�d�a do Palestyny, Zieja z przyjaci�mi odprowadza go na dworzec. �piewaj� pie�ni �ydowskie, ta�cz�. Jaki� podr�ny, widz�c cz�owieka w sutannie ta�cz�cego z �ydami, ostrzega: "Prosz� ksi�dza, to �ydzi!". Zieja: "Tak, to moi koledzy z judaistyki". Podr�ny ucieka przera�ony.

Zofia Morawska (zwi�zana z Laskami od 1930 r.): - Przed wojn� przychodzi� do naszego warszawskiego biura przy ulicy Wolno��. Mieszka� wtedy w Warszawie. Mia� tam pok�j, do kt�rego sprowadzi� jakiego� biednego �yda. Z ulicy czy sk�d�.

***

Rok 1939. Zak�ad dla Ociemnia�ych w Laskach. Ksi�dz pracuje tu jako kapelan. Morawskiej utkwi�a w pami�ci tak�e jego matka. - Pi�kna kobieta, prawdziwa gospodyni - m�wi. - Chodzi�a w opoczy�skim stroju. Ka�dy czu� do niej szacunek.

Wrzesie�. Ksi�dz znowu na froncie. W jego dywizji jest wielu prawos�awnych. Jest ich duszpasterzem, udziela Komunii. Ju� w niewoli, codziennie odprawia dla je�c�w Msz�. �piewaj� "Bo�e, co� Polsk�". Kiedy� przychodz� Niemcy. Chc�, by odprawi� i dla nich, bo nie maj� swojego kapelana. Zieja si� godzi. Pisze po niemiecku kazanie; chce powiedzie�, �e "�yjemy i umieramy dla jednego: �eby mi�o�� ludzi z��czy�a". Ale Niemcy poprosili o nabo�e�stwo bez kazania.

***

Okupacja. Maj�tek rodziny Przew�ockich pod Siedlcami. El�bieta Przew�ocka uczy si� na tajnych kompletach. Dom s�u�y wielu za schronienie. Pewnego dnia ojciec przywozi wysokiego, chudego ksi�dza i m�wi do zgromadzonej w maj�tku m�odzie�y: "Skorzystajcie z jego pobytu, ile mo�ecie". Chodz� wi�c za nim i ci�gle pytaj�. Np. o konflikt pokole�. Zieja siedzi na �ci�tej lipie i t�umaczy: "Jak �wiat �wiatem, m�odzi maj� problemy z doros�ymi. Ale b�d�cie cierpliwi, kiedy� wszystko zrozumiecie".

El�bieta Cielecka (z domu Przew�ocka): - By� szalenie prosty w tych kontaktach z nami, jeszcze p�-dzie�mi. Bardzo go kochali�my.

Po wojnie Cielecka spowiada si� u Zieji. Jest przekonana, �e ma na sumieniu wiele grzech�w. M�wi mu, �e ju� nie wie, co ze sob� zrobi�. Ksi�dz odpowiada: "Niewa�ne, jak si� upada. Wa�ne, jak si� podnosi. Podno� si�!".

***

Zostaje kapelanem "Szarych Szereg�w" - podziemnego harcerstwa. Nie zna ich imion. Powie potem: "Przychodzili ze swoimi sprawami, z Bogiem, a ja im towarzyszy�em na tyle, na ile potrzebowali tego, o czym m�wi�em. W�r�d tych �o�nierzy spotyka�em wielu takich, kt�rzy �yli w m�ce. Nie wiedzieli jak wybra�, ale wybierali walk�" .

Jest te� kapelanem Komendy G��wnej AK. Wsp�pracuje z Rad� Pomocy �yd�w "�egota". W wywiadzie-rzece z W�adys�awem Bartoszewskim tak zostaje utrwalone spotkanie z nim w czasie wojny. "B�g chcia�, �eby� prze�y�, po co, jak my�lisz? - m�wi�. - Nie po to, �eby� si� nad sob� litowa�, ale po to, �eby� by� �wiadkiem prawdy. �eby� wiedz�c, �e istnieje tak straszne z�o, upewni� si�, �e musi istnie� dobro. S� wok� nas ludzie nieszcz�liwi, cierpi�cy. Trzeba im pom�c! (...) Rozejrzyj si� woko�o. Czy wiesz, co si� dzieje w getcie?".

Po wojnie ksi�dz trafia do S�upska. Pracuje w domu samotnych matek.

***

Kaczyn, G�ry �wi�tokrzyskie, 1948 r. W letnim domku biskupa Czes�awa Kaczmarka spotkanie �rodowisk "Tygodnika Powszechnego" i "Tygodnika Warszawskiego" (wkr�tce ten drugi zostanie zlikwidowany, a redaktorzy trafi� do wi�zie�). Dyskutuj� o kulturze chrze�cija�skiej w obliczu wsp�czesno�ci. W�r�d wyk�adowc�w Stefan Swie�awski, Antoni Go�ubiew, Jerzy Turowicz, Jerzy Zawieyski, Stanis�aw Stomma; w�r�d s�uchaczy adepci dziennikarstwa i humanistyki z Warszawy, �odzi, KUL, Krakowa. W Kaczynie jest te� ks. Zieja, co dzie� odprawia Msz�. J�zefa Hennelowa (wtedy jeszcze Golmont): - Jego duchowo�� by�a dla mnie kontynuacj� najlepszego nurtu duszpasterstwa wojennego, z jakim styka�am si� w Wilnie. To by�y rekolekcje, nie moralistyka czy pouczanie.

Rok 1953. "Tygodnik Powszechny" walczy o przetrwanie po odmowie publikacji panegiryku na �mier� Stalina. Do negocjacji z w�adz� delegowany zostaje Go�ubiew. W drodze do Warszawy na spotkania z sekretarzem KC PZPR Franciszkiem Mazurem towarzyszy mu cz�sto �ona i przyjaciele z redakcji. Zatrzymuj� si� w ko�ciele Wizytek. Ks. Zieja przyjmuje ich. Wreszcie Go�ubiew idzie na ostateczn� rozmow�. W ko�ciele zostaj� jego �ona Janina, J�zefa Golmont i Jacek Wo�niakowski.

J�zefa Hennelowa: - Towarzyszy� nam wtedy i podtrzymywa� na duchu. Bez niego by�my tego napi�cia nie wytrzymali. Przecie� rozmowa Tola mog�a si� sko�czy� albo jego aresztem, albo za�amaniem.

Go�ubiew wraca ze s�owami: "Rozbi�em >Tygodnik<". Nie ma pisma, ale nie ma te� ha�by.

***

W 1953 r. w�adze aresztuj� Prymasa Wyszy�skiego. Ks. Zieja wyg�asza kazanie, kt�re przechodzi do historii. Stwierdza, �e "Prymasa opu�cili wszyscy. Pozosta� tylko Niemiec i pies". Niemcem by� wikariusz apostolski Olsztyna, autochton ks. Albert Zink (jako jedyny nie podpisa� deklaracji biskup�w, w kt�rej wyra�ali lojalno�� wobec w�adz PRL). A pies "Baca" rzuci� si� na pu�kownika bezpieki, kt�ry przyszed� aresztowa� Prymasa.

Rok 1963 (prawdopodobnie). Zieja, chory i w ��ku, s�ucha BBC. Dowiaduje si� o wydanej po�miertnie ksi��ce zmar�ego tragicznie w 1961 r. sekretarza ONZ Daga Hammarskjoelda "Drogowskazy". Czyta ksi��k�. Zafascynowany, postanawia j� wyda� po polsku. Nikt nie podejmuje si� t�umaczenia, wi�c uczy si� szwedzkiego tylko po to, by prze�o�y� "Drogowskazy". W 1967 r. ksi��k� wydaje "Znak".

***

Rok 1976 r. Powstaje Komitet Obrony Robotnik�w. Przychodz� do Zieji: "Tworzy si� taki komitet, mo�e ksi�dz chce nale�e�?". Zgadza si�. Gdy w 1976 r. SB zatrzymuje go i przes�uchuje, zaczyna ewangelizowa� esbek�w. Wi�cej nie trafi ju� na przes�uchanie.

Rok 1977. Na zebraniu KOR Zofia i Zbigniew Romaszewscy poznaj� ksi�dza. Przed laty biegali na jego kazania. Teraz jest dla nich prorokiem, �wi�tym m�drcem. Do Zofii zwraca si�: "Dziecko kochane". Zofia Romaszewska: - Czuli�my, �e nas lubi. Ale to nic niezwyk�ego, on lubi� wszystkich ludzi.

Zbigniew Romaszewski: - Pot�pia� z�o komunizmu, ale o ludziach w�adzy m�wi�, �e b��dz�. By� got�w do rozmowy z ka�dym.

Inny dzia�acz KOR, Henryk Wujec, spotyka ksi�dza jeszcze na zebraniach Klubu Inteligencji Katolickiej. Potem na zebraniach KOR. Wujec: - W KOR, zw�aszcza w�r�d "starszych pa�stwa", byli ludzie o niesamowitych biografiach. Ale nawet na tym tle ks. Zieja si� wyr�nia�. Symbol �wi�to�ci. Gdy bra� udzia� w zebraniach, by�a inna atmosfera. Czuli�my, �e jest w�r�d nas kto�, kto ma bezpo�redni� ��czno�� z rzeczywisto�ci�, kt�ra przekracza nasze do�wiadczenie.

Ksi�dz pyta Wujca o sprawy robotnik�w z Ursusa i Radomia. Nie obchodzi go to, �e niekt�rzy z wi�zionych maj� na sumieniu tak�e rzeczywiste przest�pstwa, co w�adze wykorzystuj� propagandowo.

Wujec: - Cz�sto trudno by�o si� rozezna�, gdzie ko�czy� si� krymina�, a gdzie zaczyna�a si� walka z systemem. Nieraz nie wiedzieli�my, jak wobec tych ludzi reagowa�. Natomiast ksi�dz sta� na stanowisku, �e nale�y ich zawsze broni�, niezale�nie od tego jak� maj� przesz�o��, bo zostali uwi�zieni na podstawie fa�szywych oskar�e�.

***

KOR-em czasem wstrz�saj� spory dotycz�ce sposob�w walki z systemem, ambicje. Ksi�dz stara si� konfliktami nie zajmowa�. Wujec: - Stara� si� nas jednoczy�. Michnik, Kuro�, Macierewicz, wszyscy mu byli bliscy. KOR by� takim ma�ym parlamentem i do ostrych dyskusji dochodzi�o. Ale to, �e do ko�ca istnienia (wrzesie� 1981) nigdy si� brzydko nie podzieli�, jest zas�ug� �agodzenia ksi�dza Zieji.

Romaszewski: - Dla niego chrze�cijaninem by� ka�dy, kto czyni� dobro.

Wujec: - Pami�tam, jak dyskutowa� z Kuroniem. Kuro� m�wi�, �e nie wierzy w Boga, a ksi�dz go przekonywa�: "Wierzysz syneczku, wierzysz. Je�li tylko o tych sprawach my�lisz, to znaczy, �e wierzysz".

W KOR zainteresowania Zieji nie ograniczaj� si� do pomocy represjonowanym. Interesuje si� te� Litw�, Bia�orusi�, Ukrain�. Wujec: - Apelowa�, by�my nie zapomnieli o braciach po tamtej stronie granicy. Tyle si� m�wi o przes�aniu Giedroycia, ale tu w kraju t� sam� opcj� g�osi� ks. Zieja. M�wi�, �e powinni�my si� otworzy� na s�siednie narody.

Romaszewski: - Pewnego razu, jeszcze z kilkoma dzia�aczami napisa� petycj� do ONZ. Chcia�, �eby zakazano handlu broni�. Czy to czysta utopia? Przecie� istnieje embargo na handel narkotykami.

By� te� zdeklarowanym abolicjonist�. Romaszewski: - To najwa�niejsza rzecz, kt�rej mnie nauczy�: przekonania, �e kara �mierci jest z�em. Cokolwiek si� wydarzy, w tym pozostan� mu wierny. Nie zabijaj, znaczy nie zabijaj.

***

Ojciec Jan Bartos, dzi� redemptorysta, jest siostrze�cem Zieji. Kszta�towa� swoje �ycie pod jego wp�ywem. Jest pewien, �e powo�anie do kap�a�stwa zawdzi�cza jemu i jego modlitwie. Obecno�ci jego legendy w rodzinie. Tak�e dostrzegania potrzebuj�cych nauczy� si� od Zieji. W latach 70. ojciec Bartos pod wp�ywem wuja rusza do ZSRR, by s�u�y� tam jako duszpasterz. Po powrocie do Polski pomaga alkoholikom.

Ojciec Bartos: - Nauczy� mnie, �e Chrystus jest obecny nie tylko w sakramencie, ale w ka�dym cz�owieku. Dzi�ki niemu potrafi� wyci�ga� r�k� do ludzi najbardziej potrzebuj�cych pomocy. Mam w sercu jego wspomnienie. Nie umiem odda� w s�owach. Bezpo�redni, bliski, ojcowski. Po prostu kochany.

Umiera w 1991 r. Zostaje pochowany na cmentarzyku w Laskach, obok matki. Przechodzi do historii, ale dla w�skiej grupy ludzi. Nie jest szerzej znany. Raczej zapomniany.

Ojciec Bartos: - Nie mam w�tpliwo�ci, �e by� to �wi�ty. Dowod�w jego �wi�to�ci jest wiele. Rzadko kto� potrafi si� tak otworzy� na drugiego cz�owieka. Da� tak wiele mi�o�ci. Oboj�tnie, czy to samotna matka, czy dzia�acz KOR. To by� heros, tytan pracy. Dwa lata temu specjalna delegacja zwr�ci�a si� do prymasa Glempa z pro�b� o rozpocz�cie procesu beatyfikacyjnego, jaki zako�czy�by si� wyniesieniem go na o�tarze.

Wujec: - Gdy zamordowano ks. Popie�uszk�, powsta� komitet i s�a� pisma do Watykanu, by uzna� go za �wi�tego. W przypadku ks. Zieji taki komitet nie powsta� i to wielki b��d. Nie zadbali�my o niego.

Hennelowa: - Jego charyzma polega�a na obecno�ci. Nie chodzi�o o jakie� uderzaj�co nowe my�li, ale o �wiadectwo niewzruszenie wierne. I jeszcze co� trzeba doda�. W Ko�ciele istnieje co� takiego, jak zjawisko krzywdy, po ludzku bior�c. Tak jakby niekt�rzy �wiadkowie, ci co chrze�cija�stwo najwierniej wyra�aj�, nie mogli by� dostrze�eni ani nagrodzeni. Nie wychodz� z cienia, nieraz bardzo d�ugo. To nie w porz�dku, ale jako� dziwnie bliskie ludzkiej naturze. Wdzi�czno�� nie jest najwybitniejsz� nasz� cech�.

Korzystali�my z ksi��ki J. Zieji "�ycie Ewangeli�" (Pary� 1991), wywiadu-rzeki przeprowadzonego przez Jacka Moskw�. Dzi�kujemy za pomoc Zak�adowi w Laskach i o. Janowi Bartosowi.

Tygodnik Powszechny