Bogdan Grodzki

Home

Punkt widzenia

My�li

Quotations

Notki

Teksty wybrane

Wiersze

Music

Filmy

Documentaries

Contact

 




 

Listy Wojty�y i Turowicza

Mi�o��, dialog, sp�r
 
8. Jerzy Turowicz do papie�a Jana Paw�a II

Najczcigodniejszy i Drogi Ojcze �wi�ty,

Najserdeczniej dzi�kuj� za list. Nie taj�, �e zawarte w nim s�owa krytyki sprawi�y mi przykro��, ale przyjmuj� je z szacunkiem i nale�n� pokor� wiedz�c, �e s� one dowodem niezmiennej �yczliwo�ci Ojca �wi�tego dla "Tygodnika" i troski o nasze �rodowisko. Je�li mimo to pragn� na list nieco szerzej odpowiedzie�, to nie tyle po to, by broni� siebie i "Tygodnika", bo nie twierdz�, �e jeste�my bez winy, ale by Ojcu �wi�temu powiedzie� o sytuacji wewn�trzko�cielnej w Polsce. S�dz�, �e mam prawo, a mo�e nawet obowi�zek o tym powiedzie�, dobrze bowiem, gdy informacje i opinie przychodz� z r�nych �r�de�, a wielostronne na�wietlenie u�atwia obiektywn� ocen�.

Audiencja dla dziennikarzy, pa�dziernik 1978 r.
Najpierw sprawa �ycze� Ojca �wi�tego z okazji mojego 80-lecia, kt�re opublikowali�my w "Tygodniku". Mo�e nie poczyta mi Ojciec �wi�ty za samochwalstwo, je�li powiem, �e z tej okazji otrzyma�em kilkaset list�w, telegram�w itp., z kraju i z zagranicy, tak od najwybitniejszych osobisto�ci ze �wiata kultury i polityki, jak i od szarych, nieznanych mi osobi�cie czytelnik�w. Nie musz� m�wi�, �e najcenniejsze w�r�d nich by�y dla mnie �yczenia od Ojca �wi�tego. Na publikacji tych �ycze� bardzo - nie tylko mnie, ale i moim kolegom - zale�a�o, ze wzgl�du na wszystko to, co powiem za chwil�. Zreszt� s�dzili�my, �e by�oby dziwne, gdyby przy okazji mojego 80-lecia i mojej niemal 50-letniej s�u�by Ko�cio�owi zabrak�o �ycze� w�a�nie ze strony Ko�cio�a. Oczywi�cie wiedzieli�my, �e sprawa publikacji listu Ojca �wi�tego nie jest spraw� oboj�tn�. Dlatego te� zwr�cili�my si� - jak to ju� Ojcu �wi�temu pisa�em - do Ksi�dza Nuncjusza, abp. Kowalczyka, s�dz�c, �e w razie jakichkolwiek w�tpliwo�ci skontaktuje si� z Ojcem �wi�tym czy z ksi�dzem Dziwiszem. Ksi�dz Nuncjusz, kt�ry z uwag� �ledzi nasz� dzia�alno��, odpowiedzia�, �e nie ma �adnych zastrze�e�.

Chc� wierzy�, �e to nie Ojciec �wi�ty, sam z siebie, mia� do nas �al, �e ten list opublikowali�my. Natomiast nie dziwi� si�, wi�cej: spodziewa�em si�, �e "ludzie Ko�cio�a" takie pretensje do Ojca �wi�tego skieruj�. Wynika to z klimatu, jaki u nas panuje. Przyk�adem, na czym to polega, jest fakt, �e w ostatnich latach, po ka�dym moim pobycie w Rzymie, rozprzestrzeniane s� pog�oski, jakoby Ojciec �wi�ty odm�wi� przyj�cia mnie, poniewa� "Tygodnik" nie jest ju� pismem katolickim. I to pog�oski rzekomo pochodz�ce z Rzymu!

Ojciec �wi�ty przywo�uje s�owa Zygmunta Kubiaka: "ja mi�uj� Ko�ci�". Ojcze �wi�ty, ja chyba nie musz� m�wi�, �e i ja kocham Ko�ci�, chyba nie mniej od Kubiaka i mo�e nawet lepiej od niego wiem, czym jest Ko�ci�, kt�remu s�u�� - tak jak umiem - od wczesnej m�odo�ci. Kocham Ko�ci� taki, jaki jest w �wiecie i w Polsce. Widz� i wiem, jak wiele jest w tym Ko�ciele dobra i prawdy, jak wielu jest w nim ludzi, chrze�cijan wspania�ych, duchownych i �wieckich, �e dokonuje si� dzi�ki niemu dzie�o Bo�e, r�kami duszpasterzy, zakonnik�w i zakonnic, katolik�w �wieckich. Ale kocham Ko�ci� nie tylko taki, jaki jest, ale i taki, jaki chcia�bym, �eby by�, jaki powinien - moim zdaniem - by�, by w naszym czasie by� wiernym Chrystusowi i Jego Ewangelii. My�l�, �e teksty Vaticanum II, jak i wielokrotne s�owa samego Ojca �wi�tego, daj� mi (i wszystkim cz�onkom Ludu Bo�ego) prawo m�wienia g�o�no, jak sobie wyobra�amy misj� i obecno�� Ko�cio�a w dzisiejszym �wiecie.

Ojcze �wi�ty, dzi� w Polsce, z ust "ludzi Ko�cio�a", i to nieraz najwybitniejszych (u�ywam formu�y "ludzie Ko�cio�a", bo nie chc� na nikogo pokazywa� palcem), s�yszy si� raz po raz, �e Ko�ci� dzi� jest w gorszej sytuacji, ni� by� za czas�w komunizmu, �e jest zewsz�d atakowany, niemal prze�ladowany. Jest to twierdzenie absurdalne, �wiadcz�ce chyba o kr�tkiej pami�ci, a u ludzi m�odszych o nieznajomo�ci, jakie by�y losy i dzieje Ko�cio�a w latach "Polski ludowej". Dzisiejsza sytuacja Ko�cio�a jest przecie� sto razy lepsza, cho� - nie przecz� - pod pewnymi wzgl�dami trudniejsza. W latach "komuny" Ko�ci� by� atakowany tylko przez komunist�w, broni� si� przed tym, jak m�g�, ale uwa�a� to - w pewnej mierze - za rzecz naturaln� (nie to, �e jest prze�ladowany, tylko �e komuni�ci go prze�laduj�!). Kiedy upad�a "komuna", podnios�o si� wieko totalitaryzmu, ujawni�y si� wszelkie opinie, wszelkie opcje: ideowe, polityczne, �wiatopogl�dowe. Pojawi�y si� organa prasowe niech�tne wobec Ko�cio�a, nie rozumiej�ce, czym jest Ko�ci�. Tak jest wszak na ca�ym �wiecie, tak by�o w Polsce przed wojn�, kiedy Ko�ci� bynajmniej nie skar�y� si�, �e jest prze�ladowany.

Te podzia�y pojawi�y si� i w Ko�ciele. Du�� rol� odegra�y tu podzia�y polityczne, ale nie tylko. Katolicyzm polski jest wyra�nie podzielony na przed- i po-soborowy. Niech Ojciec �wi�ty nie bierze tego za upraszczaj�c� formu�k� dziennikarsk�, przecie� Ojciec �wi�ty wie lepiej ni� ktokolwiek, jak olbrzymim wydarzeniem w �yciu Ko�cio�a by�o Vaticanum II, i jak trudna jest jego realizacja.

Ko�ci� w Polsce dzisiaj jest ca�kowicie wolny, ma ogromne mo�liwo�ci dzia�ania i ogromn� szans�. Oczywi�cie brak mu �rodk�w materialnych, jest biedny jak ca�a Polska, ale przecie� nie �rodki materialne s� si�� Ko�cio�a. Przed Ko�cio�em stoj� ogromne zadania, bo Polska - o czym przecie� m�wi� Ojciec �wi�ty podczas swej ostatniej podr�y do Polski - potrzebuje Nowej Ewangelizacji nie mniej ni� Europa Zachodnia. Oczywi�cie Polska nadal jest krajem katolickim, ale nast�puje erozja, wielu ludzi oddala si� czy odchodzi od Ko�cio�a. Jest to bardzo wyra�ne zw�aszcza w �rodowiskach m�odzie�y. Nast�puje nieunikniony w demokracji proces sekularyzacji czy nawet laicyzacji. Jest to wynikiem wp�ywu �rodowisk liberalnych, czy nawet lewicowych, niech�tnych Ko�cio�owi, ale jest to tak�e - niestety - w znacznej mierze - m�wi� to z prawdziw� przykro�ci� - win� samego Ko�cio�a, niekt�rych jego gest�w, s��w i zachowa�. Nie tylko ja, ale wielu katolik�w �wieckich, wielu ksi�y, a nawet niekt�rzy ksi�a biskupi s� g��boko przekonani, �e Ko�ci� polski dopiero szuka swojego miejsca w nowej rzeczywisto�ci i nie bardzo jeszcze umie je znale��.

Jedna z g��wnych przyczyn ma charakter polityczny: sprawa stosunku Ko�cio�a do pa�stwa. Ksi�a Biskupi, duchowie�stwo, maj� siln� alergi� wobec koncepcji rozdzia�u Ko�cio�a od pa�stwa. Jest to zrozumia�e, bo w komunizmie nazywa�o si�, �e �yjemy w systemie tego rozdzia�u, ale wiemy, �e nie by� to �aden rozdzia�, �e by�o to narz�dzie ograniczania wp�yw�w Ko�cio�a i ingerencji w jego wewn�trzne sprawy. Dzi� - kiedy 95 proc. obywateli to katolicy, kiedy s� tak licznie reprezentowani w sejmie i w rz�dzie, kiedy katolik jest prezydentem, ta miniona forma rzekomego rozdzia�u Ko�cio�a od pa�stwa nam nie grozi. Natomiast uczciwy i - rzecz prosta - przyjazny rozdzia�, wyra�ne rozgraniczenie sfer sacrum i profanum, respektowanie wzajemnej autonomii w niczym nie przeszkadza profetycznej misji Ko�cio�a, tak�e w odniesieniu do �ycia zbiorowego, ani te� w niczym nie przeszkadza wsp�dzia�aniu i wsp�pracy mi�dzy Ko�cio�em i pa�stwem. A poniewa� istniej� sfery wsp�lnego zainteresowania Ko�cio�a i pa�stwa, to w�a�nie na bazie rozdzia�u, na drodze dialogu i kompromisu mo�na uzyska� mo�liwie najlepsze rozwi�zania. Ojciec Jacek Woroniecki, kt�rego odwiedza�em szereg razy w ostatnich latach jego �ycia w krakowskim klasztorze Dominikan�w, m�wi� mi, �e na staro�� doszed� do przekonania, �e w�a�nie rozdzia� Ko�cio�a od pa�stwa najlepiej chroni niezale�no�� Ko�cio�a. Bo przecie� clara pacta claros faciunt amicos. Odrzucenie zasady [rozdzia�u] Ko�cio�a od pa�stwa przede wszystkim szkodzi Ko�cio�owi. W�a�nie dlatego, �e u nas wyra�nie nie rozgraniczono tego, co boskie i co cesarskie, dochodzi�o w ostatnich czasach szereg razy do ra��cych ingerencji Ko�cio�a w �ycie polityczne. To w�a�nie te ingerencje wywo�uj� antyklerykalizm, kt�rego przedtem nie by�o, to w�a�nie sprawia, �e kolejne sonda�e opinii publicznej wskazuj� na post�puj�cy spadek presti�u i autorytetu Ko�cio�a (ostatnio ponad 50 proc. g�os�w krytycznych!). Mo�na dyskutowa� na temat stopnia wiarygodno�ci tych sonda�y, ale lekcewa�enie ich by�oby chowaniem g�owy w piasek.

Spadek autorytetu Ko�cio�a i wzrost antyklerykalizmu ��cz� si� z obaw� przed przekszta�ceniem Polski w pa�stwo wyznaniowe. Wiem, �e Ko�ci� bynajmniej do tego nie d��y, niejeden raz Ksi�a Biskupi to stwierdzali. Ale takie podejrzenia rodz� si� z obserwacji poczyna� niekt�rych ugrupowa� politycznych z nazwy chrze�cija�skich. Odnosi si� wra�enie, �e s� "ludzie Ko�cio�a", kt�rzy jednak tej pokusie - mo�e nie�wiadomie - ulegaj�. ��czy si� to m.in. z niedawn�, trwaj�c� ci�gle debat� na temat aborcji. Wiem, �e Ojciec �wi�ty mia� w zwi�zku z t� spraw� �al do "Tygodnika", wydaje mi si� jednak, �e w tej sprawie "Tygodnik" zaj�� jasne stanowisko. Niestety w tej debacie ujawni� si� - ze strony zwolennik�w radykalnego projektu ustawy - tak gwa�towny fanatyzm, �e prowadzi� do odrzucenia mo�liwo�ci merytorycznej dyskusji. Je�li kto� kwestionowa� jaki� paragraf ustawy, natychmiast by� og�aszany jako zwolennik zabijania dzieci. I to w�a�nie wywo�ywa�o �w antyklerykalizm i obawy przed pa�stwem wyznaniowym.

Inna sprawa. Niedawno sejm uchwali�, mimo silnej opozycji, now� ustaw� o radiu i telewizji. W ustawie tej znalaz� si� a� dwukrotnie zapis o tym, �e media te maj� w szczeg�lny spos�b respektowa� warto�ci chrze�cija�skie. Zapisy te przeforsowali pos�owie z ugrupowa� chrze�cija�skich przy wyra�nym poparciu ze strony hierarchii ko�cielnej. Ot�, jestem gor�cym wyznawc� warto�ci chrze�cija�skich, pragn�, by by�y one respektowane w telewizji i gdzie indziej, i r�wnocze�nie jestem (ja i "Tygodnik", cho� tego mo�e wprost nie pisali�my) stanowczym przeciwnikiem owych zapis�w. Z punktu widzenia procesu stanowienia prawa s� one absurdem. Ustawa nie precyzuje, o jakie warto�ci tu chodzi, kto ma sta� na stra�y ich respektowania, jakie sankcje mia�oby poci�ga� ich nierespektowanie. �eby by�o jasne: oczywi�cie, �e warto�ci chrze�cija�skie nie s� nale�ycie respektowane, �e Ko�ci�, katolicy winni temu - w r�ny spos�b - przeciwdzia�a�, ale nie przy pomocy ustawy. Ustawa taka budzi obawy przed wprowadzeniem cenzury (a w prasie katolickiej pojawi�y si� ju� g�osy domagaj�ce si� cenzury!), wzmacnia obawy przed pa�stwem wyznaniowym, wzmacnia antyklerykalizm, w sumie wyra�nie szkodzi Ko�cio�owi!

Autorytet Ko�cio�a obni�aj� nie tylko jego ingerencje w �ycie polityczne. Przyczyniaj� si� do tego tak�e liczne niestety - prosz� wybaczy� - niestosowne, a nawet �enuj�ce i gorsz�ce wypowiedzi "ludzi Ko�cio�a", a tak�e stosunek do w�asno�ci, do sprawy "by�" i "mie�". Ko�ci� odzyskuje dobra zabrane przez komunist�w. I s�usznie, ale je�li z odzyskanych dom�w wyrzuca instytucje opieki spo�ecznej, kt�re nie maj� gdzie si� podzia�, albo te� ��da czynsz�w przekraczaj�cych ich mo�liwo�ci (archidiecezja krakowska stanowi tu pozytywny wyj�tek), to nic dziwnego, �e powoduje to antyklerykalizm. A Ko�ci�, kt�ry jest boski, ale przecie� i ludzki, nie ma zwyczaju przyznawania si� do swoich b��d�w, nawet w do�� jaskrawych wypadkach woli zachowywa� milczenie.

Ojcze �wi�ty, w Ko�ciele Polskim ci�gle jeszcze �yje mentalno�� "twierdzy obl�onej". Wszelka krytyka jest odbierana jako atak. Ojciec �wi�ty w czasie swej ostatniej podr�y do Polski m�wi� do Ksi�y Biskup�w o stosunku do krytyki Ko�cio�a, o tym, �e te g�osy krytyczne, nawet nies�uszne, trzeba bra� pod uwag�. Mo�na si� obawia�, �e adresaci tych s��w o nich nie pami�taj�. A przecie� te g�osy krytyczne, kt�re - nie przecz� - mo�na znale�� na �amach "Tygodnika" (i nie tylko, bo i w "Przegl�dzie Powszechnym", "W drodze" i gdzie indziej), to nie atak na Ko�ci�, to tylko krytyka, do kt�rej "lud Bo�y" ma prawo i kt�rej �r�d�em jest w�a�nie mi�o�� do Ko�cio�a, troska, �eby jego misja w dzisiejszym �wiecie dawa�a owoce.

Powtarzam: kocham ten Ko�ci�, wiem, �e dzieje si� w nim du�o rzeczy wspania�ych, �e manifestuje si� w nim i �wi�to��, i s�u�ba bli�nim, i mi�o�� do ubogich. Ale w skali globalnej polskiej ma si� czasem wra�enie, �e mamy do czynienia niemal z kontr-ewangelizacj�! �e Ko�ci� w stosunku do konkretnej rzeczywisto�ci polskiej, rzeczywisto�ci pa�stwa demokratycznego i pluralistycznego, zajmuje postaw� z jednej strony defensywn�, a z drugiej konfrontacyjn�. A przecie� nie tego nas uczy "Gaudium et Spes", kt�ra ��da, by obecno�� Ko�cio�a opiera�a si� na dialogu, na wysi�ku zrozumienia, na wychodzeniu naprzeciw. Ko�ci� z natury swojej jest znakiem sprzeciwu, nie musi si� o to specjalnie stara�!

Czy katolicy �wieccy (ba, nie tylko �wieccy, bo i wielu ksi�y, a nawet niekt�rzy Ksi�a Biskupi), kt�rzy tak my�l� i kt�rzy w�a�nie z mi�o�ci do Ko�cio�a wyra�aj� swoje niepokoje, zas�uguj� na pot�pienie? A tymczasem tak si� dzieje, �e przy okazji przekszta�cenia "S�owa Powszechnego" w dziennik katolicki, przekszta�cenia do�� "kosmetycznego", bo zesp� redakcyjny zosta� ten sam, redaktorem naczelnym zosta� sekretarz generalny w�adz "Paxu", a nawet winieta pisma pozosta�a prawie niezmieniona, ot� przy tej okazji "Pax" otrzyma� b�ogos�awie�stwo i rozgrzeszenie, bez wyznania win i bez aktu skruchy. Natomiast "Tygodnik Powszechny" po niemal p� wieku s�u�by, znanej dobrze Ojcu �wi�temu, uwa�any jest za organ jakiej� "katolewicy" czy "kryptokomuny", g�osi si� publicznie, �e "Tygodnik" nie jest ju� pismem katolickim i �e nale�a�oby mu odebra� prawo do podtytu�u "pismo katolickie". Niech Ojciec �wi�ty wybaczy, ale chyba mamy prawo do pewnej goryczy?

I jeszcze: dlaczego tak si� dzieje, �e znaczna cz�� naszej inteligencji katolickiej, kt�ra si� kszta�towa�a w ci�gu paru ostatnich dziesi�cioleci w Klubach Inteligencji Katolickiej i gdzie indziej, ludzie wierz�cy, zaanga�owani i �wiadomi katolicy, poczuwaj�cy si� do wsp�odpowiedzialno�ci za Ko�ci� i jego misj�, czuj� si� cz�sto przez ten Ko�ci� odepchni�ci, cho� dalej wierz�, wyznaj� wiar� i staraj� si� �y� wed�ug tej wiary i chc� Ko�cio�owi s�u�y�?

Oraz dlaczego inteligencja polska liberalno-laicka, nieraz antyklerykalna, kt�ra zw�aszcza w ostatnim dziesi�cioleciu zbli�y�a si� do Ko�cio�a, bo znalaz�a w nim obro�c� praw cz�owieka i przestrze� wolno�ci, a zbli�aj�c si� do Ko�cio�a z przyczyn politycznych, odkrywa�a, czym jest Ko�ci� naprawd�, dlaczego ta inteligencja - niemal ca�a - dzi� si� od Ko�cio�a oddali�a czy nawet odwr�ci�a? Odpowiedzialno�� za to jest co najmniej z�o�ona.


Ojcze �wi�ty, mam nadziej�, �e Ojciec �wi�ty wybaczy mi ton tego listu (oraz jego rozmiary!). Ja kocham ten Ko�ci� i nie my�l� o nim w kategoriach "my" i "wy". Chcia�bym tylko - i nie tylko ja - by Ko�ci� w Polsce by� obecny tak, by pokazywa� wolno��, jak� Chrystus daje cz�owiekowi, a nie by� odbierany jako zagro�enie dla wolno�ci. By nie by� odbierany jako instytucja, kt�ra ludziom tylko co� nakazuje i zakazuje, a dla siebie ��da praw i przywilej�w, ale �eby ludzi przekonywa� daj�c �wiadectwo Ewangelii.

Ojcze �wi�ty, je�li w tym moim li�cie co� Ojca �wi�tego zabola�o, to najserdeczniej przepraszam i ��cz� wyrazy najg��bszej czci.

Jerzy Turowicz

Krak�w, 19 lutego 1993 r.