|
|
|
Listy
Wojty�y i Turowicza
| Mi�o��, dialog, sp�r |
 |
| |
 |
8. Jerzy Turowicz do papie�a Jana Paw�a II
Najczcigodniejszy i Drogi Ojcze �wi�ty,
Najserdeczniej dzi�kuj� za list. Nie taj�, �e zawarte
w nim s�owa krytyki sprawi�y mi przykro��, ale przyjmuj�
je z szacunkiem i nale�n� pokor� wiedz�c, �e s� one
dowodem niezmiennej �yczliwo�ci Ojca �wi�tego dla "Tygodnika" i
troski o nasze �rodowisko. Je�li mimo to pragn� na
list nieco szerzej odpowiedzie�, to nie tyle po to,
by broni� siebie i "Tygodnika", bo nie twierdz�, �e
jeste�my bez winy, ale by Ojcu �wi�temu powiedzie�
o sytuacji wewn�trzko�cielnej w Polsce. S�dz�, �e mam
prawo, a mo�e nawet obowi�zek o tym powiedzie�, dobrze
bowiem, gdy informacje i opinie przychodz� z r�nych
�r�de�, a wielostronne na�wietlenie u�atwia obiektywn�
ocen�.
 |
 |
 |
| Audiencja dla
dziennikarzy, pa�dziernik 1978 r. |
|
Najpierw sprawa �ycze� Ojca �wi�tego z okazji mojego
80-lecia, kt�re opublikowali�my w "Tygodniku". Mo�e
nie poczyta mi Ojciec �wi�ty za samochwalstwo, je�li
powiem, �e z tej okazji otrzyma�em kilkaset list�w,
telegram�w itp., z kraju i z zagranicy, tak od najwybitniejszych
osobisto�ci ze �wiata kultury i polityki, jak i od
szarych, nieznanych mi osobi�cie czytelnik�w. Nie musz�
m�wi�, �e najcenniejsze w�r�d nich by�y dla mnie �yczenia
od Ojca �wi�tego. Na publikacji tych �ycze� bardzo
- nie tylko mnie, ale i moim kolegom - zale�a�o, ze
wzgl�du na wszystko to, co powiem za chwil�. Zreszt�
s�dzili�my, �e by�oby dziwne, gdyby przy okazji mojego
80-lecia i mojej niemal 50-letniej s�u�by Ko�cio�owi
zabrak�o �ycze� w�a�nie ze strony Ko�cio�a. Oczywi�cie
wiedzieli�my, �e sprawa publikacji listu Ojca �wi�tego
nie jest spraw� oboj�tn�. Dlatego te� zwr�cili�my si�
- jak to ju� Ojcu �wi�temu pisa�em - do Ksi�dza Nuncjusza,
abp. Kowalczyka, s�dz�c, �e w razie jakichkolwiek w�tpliwo�ci
skontaktuje si� z Ojcem �wi�tym czy z ksi�dzem Dziwiszem.
Ksi�dz Nuncjusz, kt�ry z uwag� �ledzi nasz� dzia�alno��,
odpowiedzia�, �e nie ma �adnych zastrze�e�.
Chc� wierzy�, �e to nie Ojciec �wi�ty, sam z siebie,
mia� do nas �al, �e ten list opublikowali�my. Natomiast
nie dziwi� si�, wi�cej: spodziewa�em si�, �e "ludzie
Ko�cio�a" takie pretensje do Ojca �wi�tego skieruj�.
Wynika to z klimatu, jaki u nas panuje. Przyk�adem,
na czym to polega, jest fakt, �e w ostatnich latach,
po ka�dym moim pobycie w Rzymie, rozprzestrzeniane
s� pog�oski, jakoby Ojciec �wi�ty odm�wi� przyj�cia
mnie, poniewa� "Tygodnik" nie jest ju� pismem katolickim.
I to pog�oski rzekomo pochodz�ce z Rzymu!
Ojciec �wi�ty przywo�uje s�owa Zygmunta Kubiaka: "ja
mi�uj� Ko�ci�". Ojcze �wi�ty, ja chyba nie musz� m�wi�,
�e i ja kocham Ko�ci�, chyba nie mniej od Kubiaka
i mo�e nawet lepiej od niego wiem, czym jest Ko�ci�,
kt�remu s�u�� - tak jak umiem - od wczesnej m�odo�ci.
Kocham Ko�ci� taki, jaki jest w �wiecie i w Polsce.
Widz� i wiem, jak wiele jest w tym Ko�ciele dobra i
prawdy, jak wielu jest w nim ludzi, chrze�cijan wspania�ych,
duchownych i �wieckich, �e dokonuje si� dzi�ki niemu
dzie�o Bo�e, r�kami duszpasterzy, zakonnik�w i zakonnic,
katolik�w �wieckich. Ale kocham Ko�ci� nie tylko taki,
jaki jest, ale i taki, jaki chcia�bym, �eby by�, jaki
powinien - moim zdaniem - by�, by w naszym czasie by�
wiernym Chrystusowi i Jego Ewangelii. My�l�, �e teksty
Vaticanum II, jak i wielokrotne s�owa samego Ojca �wi�tego,
daj� mi (i wszystkim cz�onkom Ludu Bo�ego) prawo m�wienia
g�o�no, jak sobie wyobra�amy misj� i obecno�� Ko�cio�a
w dzisiejszym �wiecie.
Ojcze �wi�ty, dzi� w Polsce, z ust "ludzi Ko�cio�a",
i to nieraz najwybitniejszych (u�ywam formu�y "ludzie
Ko�cio�a", bo nie chc� na nikogo pokazywa� palcem),
s�yszy si� raz po raz, �e Ko�ci� dzi� jest w gorszej
sytuacji, ni� by� za czas�w komunizmu, �e jest zewsz�d
atakowany, niemal prze�ladowany. Jest to twierdzenie
absurdalne, �wiadcz�ce chyba o kr�tkiej pami�ci, a
u ludzi m�odszych o nieznajomo�ci, jakie by�y losy
i dzieje Ko�cio�a w latach "Polski ludowej". Dzisiejsza
sytuacja Ko�cio�a jest przecie� sto razy lepsza, cho�
- nie przecz� - pod pewnymi wzgl�dami trudniejsza.
W latach "komuny" Ko�ci� by� atakowany tylko przez
komunist�w, broni� si� przed tym, jak m�g�, ale uwa�a�
to - w pewnej mierze - za rzecz naturaln� (nie to,
�e jest prze�ladowany, tylko �e komuni�ci go prze�laduj�!).
Kiedy upad�a "komuna", podnios�o si� wieko totalitaryzmu,
ujawni�y si� wszelkie opinie, wszelkie opcje: ideowe,
polityczne, �wiatopogl�dowe. Pojawi�y si� organa prasowe
niech�tne wobec Ko�cio�a, nie rozumiej�ce, czym jest
Ko�ci�. Tak jest wszak na ca�ym �wiecie, tak by�o
w Polsce przed wojn�, kiedy Ko�ci� bynajmniej nie
skar�y� si�, �e jest prze�ladowany.
Te podzia�y pojawi�y si� i w Ko�ciele. Du�� rol� odegra�y
tu podzia�y polityczne, ale nie tylko. Katolicyzm
polski jest wyra�nie podzielony na przed- i po-soborowy. Niech
Ojciec �wi�ty nie bierze tego za upraszczaj�c� formu�k�
dziennikarsk�, przecie� Ojciec �wi�ty wie lepiej ni�
ktokolwiek, jak olbrzymim wydarzeniem w �yciu Ko�cio�a
by�o Vaticanum II, i jak trudna jest jego realizacja.
Ko�ci� w Polsce dzisiaj jest ca�kowicie wolny, ma
ogromne mo�liwo�ci dzia�ania i ogromn� szans�. Oczywi�cie
brak mu �rodk�w materialnych, jest biedny jak ca�a
Polska, ale przecie� nie �rodki materialne s� si��
Ko�cio�a. Przed Ko�cio�em stoj� ogromne zadania, bo
Polska - o czym przecie� m�wi� Ojciec �wi�ty podczas
swej ostatniej podr�y do Polski - potrzebuje Nowej
Ewangelizacji nie mniej ni� Europa Zachodnia. Oczywi�cie
Polska nadal jest krajem katolickim, ale nast�puje
erozja, wielu ludzi oddala si� czy odchodzi od Ko�cio�a.
Jest to bardzo wyra�ne zw�aszcza w �rodowiskach m�odzie�y.
Nast�puje nieunikniony w demokracji proces
sekularyzacji czy nawet laicyzacji. Jest to wynikiem
wp�ywu �rodowisk liberalnych, czy nawet lewicowych,
niech�tnych Ko�cio�owi, ale jest to tak�e - niestety
- w znacznej mierze - m�wi� to z prawdziw� przykro�ci�
- win� samego Ko�cio�a, niekt�rych jego gest�w, s��w
i zachowa�. Nie tylko
ja, ale wielu katolik�w �wieckich, wielu ksi�y, a
nawet niekt�rzy ksi�a biskupi s� g��boko przekonani,
�e Ko�ci� polski dopiero szuka swojego miejsca w nowej
rzeczywisto�ci i nie bardzo jeszcze umie je znale��.
Jedna z g��wnych przyczyn ma charakter polityczny:
sprawa stosunku Ko�cio�a do pa�stwa. Ksi�a Biskupi,
duchowie�stwo, maj� siln� alergi� wobec koncepcji rozdzia�u
Ko�cio�a od pa�stwa. Jest to zrozumia�e, bo w komunizmie
nazywa�o si�, �e �yjemy w systemie tego rozdzia�u,
ale wiemy, �e nie by� to �aden rozdzia�, �e by�o to
narz�dzie ograniczania wp�yw�w Ko�cio�a i ingerencji
w jego wewn�trzne sprawy. Dzi� - kiedy 95 proc. obywateli
to katolicy, kiedy s� tak licznie reprezentowani w
sejmie i w rz�dzie, kiedy katolik jest prezydentem,
ta miniona forma rzekomego rozdzia�u Ko�cio�a od pa�stwa
nam nie grozi. Natomiast uczciwy i - rzecz prosta -
przyjazny rozdzia�, wyra�ne rozgraniczenie sfer sacrum
i profanum, respektowanie wzajemnej autonomii w niczym
nie przeszkadza profetycznej misji Ko�cio�a, tak�e
w odniesieniu do �ycia zbiorowego, ani te� w niczym
nie przeszkadza wsp�dzia�aniu i wsp�pracy mi�dzy
Ko�cio�em i pa�stwem. A poniewa� istniej� sfery wsp�lnego
zainteresowania Ko�cio�a i pa�stwa, to w�a�nie na bazie
rozdzia�u, na drodze dialogu i kompromisu mo�na uzyska�
mo�liwie najlepsze rozwi�zania. Ojciec Jacek Woroniecki,
kt�rego odwiedza�em szereg razy w ostatnich latach
jego �ycia w krakowskim klasztorze Dominikan�w, m�wi�
mi, �e na staro�� doszed� do przekonania, �e w�a�nie
rozdzia� Ko�cio�a od pa�stwa najlepiej chroni niezale�no��
Ko�cio�a. Bo przecie� clara pacta claros faciunt amicos.
Odrzucenie zasady [rozdzia�u] Ko�cio�a od pa�stwa przede
wszystkim szkodzi Ko�cio�owi. W�a�nie dlatego, �e u
nas wyra�nie nie rozgraniczono tego, co boskie i co
cesarskie, dochodzi�o w ostatnich czasach szereg razy
do ra��cych ingerencji Ko�cio�a w �ycie polityczne.
To w�a�nie te ingerencje wywo�uj� antyklerykalizm,
kt�rego przedtem nie by�o, to w�a�nie sprawia, �e kolejne
sonda�e opinii publicznej wskazuj� na post�puj�cy spadek
presti�u i autorytetu Ko�cio�a (ostatnio ponad 50 proc.
g�os�w krytycznych!). Mo�na dyskutowa� na temat stopnia
wiarygodno�ci tych sonda�y, ale lekcewa�enie ich by�oby
chowaniem g�owy w piasek.
Spadek autorytetu Ko�cio�a i wzrost antyklerykalizmu
��cz� si� z obaw� przed przekszta�ceniem Polski w pa�stwo
wyznaniowe. Wiem, �e Ko�ci� bynajmniej do tego nie
d��y, niejeden raz Ksi�a Biskupi to stwierdzali. Ale
takie podejrzenia rodz� si� z obserwacji poczyna� niekt�rych
ugrupowa� politycznych z nazwy chrze�cija�skich. Odnosi
si� wra�enie, �e s� "ludzie Ko�cio�a", kt�rzy jednak
tej pokusie - mo�e nie�wiadomie - ulegaj�. ��czy si�
to m.in. z niedawn�, trwaj�c� ci�gle debat� na temat
aborcji. Wiem, �e Ojciec �wi�ty mia� w zwi�zku z t�
spraw� �al do "Tygodnika", wydaje mi si� jednak, �e
w tej sprawie "Tygodnik" zaj�� jasne stanowisko. Niestety
w tej debacie ujawni� si� - ze strony zwolennik�w radykalnego
projektu ustawy - tak gwa�towny fanatyzm, �e prowadzi�
do odrzucenia mo�liwo�ci merytorycznej dyskusji. Je�li
kto� kwestionowa� jaki� paragraf ustawy, natychmiast
by� og�aszany jako zwolennik zabijania dzieci. I to
w�a�nie wywo�ywa�o �w antyklerykalizm i obawy przed
pa�stwem wyznaniowym.
Inna sprawa. Niedawno sejm uchwali�, mimo silnej
opozycji, now� ustaw� o radiu i telewizji. W ustawie
tej znalaz� si� a� dwukrotnie zapis o tym, �e media
te maj� w szczeg�lny spos�b respektowa� warto�ci chrze�cija�skie.
Zapisy te przeforsowali pos�owie z ugrupowa� chrze�cija�skich
przy wyra�nym poparciu ze strony hierarchii ko�cielnej.
Ot�, jestem gor�cym wyznawc� warto�ci chrze�cija�skich,
pragn�, by by�y one respektowane w telewizji i gdzie
indziej, i r�wnocze�nie jestem (ja i "Tygodnik", cho�
tego mo�e wprost nie pisali�my) stanowczym przeciwnikiem
owych zapis�w. Z punktu widzenia procesu stanowienia
prawa s� one absurdem. Ustawa nie precyzuje, o jakie
warto�ci tu chodzi, kto ma sta� na stra�y ich respektowania,
jakie sankcje mia�oby poci�ga� ich nierespektowanie.
�eby by�o jasne: oczywi�cie, �e warto�ci chrze�cija�skie
nie s� nale�ycie respektowane, �e Ko�ci�, katolicy
winni temu - w r�ny spos�b - przeciwdzia�a�, ale nie
przy pomocy ustawy. Ustawa taka budzi obawy
przed wprowadzeniem cenzury (a w prasie katolickiej pojawi�y si� ju� g�osy
domagaj�ce si� cenzury!), wzmacnia obawy przed pa�stwem
wyznaniowym, wzmacnia antyklerykalizm, w sumie wyra�nie
szkodzi Ko�cio�owi!
Autorytet Ko�cio�a obni�aj� nie tylko jego ingerencje
w �ycie polityczne. Przyczyniaj� si� do tego tak�e
liczne niestety - prosz� wybaczy� - niestosowne, a
nawet �enuj�ce i gorsz�ce wypowiedzi "ludzi Ko�cio�a",
a tak�e stosunek do w�asno�ci, do sprawy "by�" i "mie�".
Ko�ci� odzyskuje dobra zabrane przez komunist�w. I
s�usznie, ale je�li z odzyskanych dom�w wyrzuca instytucje
opieki spo�ecznej, kt�re nie maj� gdzie si� podzia�,
albo te� ��da czynsz�w przekraczaj�cych ich mo�liwo�ci
(archidiecezja krakowska stanowi tu pozytywny wyj�tek),
to nic dziwnego, �e powoduje to antyklerykalizm. A
Ko�ci�, kt�ry jest boski, ale przecie� i ludzki, nie
ma zwyczaju przyznawania si� do swoich b��d�w, nawet
w do�� jaskrawych wypadkach woli zachowywa� milczenie.
Ojcze �wi�ty, w Ko�ciele Polskim ci�gle jeszcze
�yje mentalno�� "twierdzy obl�onej". Wszelka
krytyka jest odbierana jako atak. Ojciec �wi�ty w czasie swej
ostatniej podr�y do Polski m�wi� do Ksi�y Biskup�w
o stosunku do krytyki Ko�cio�a, o tym, �e te g�osy
krytyczne, nawet nies�uszne, trzeba bra� pod uwag�.
Mo�na si� obawia�, �e adresaci tych s��w o nich nie
pami�taj�. A przecie� te g�osy krytyczne, kt�re - nie
przecz� - mo�na znale�� na �amach "Tygodnika" (i nie tylko,
bo i w "Przegl�dzie Powszechnym", "W drodze" i gdzie
indziej), to nie atak na Ko�ci�, to
tylko krytyka, do kt�rej "lud Bo�y" ma prawo i kt�rej �r�d�em jest
w�a�nie mi�o�� do Ko�cio�a, troska, �eby jego misja
w dzisiejszym �wiecie dawa�a owoce.
Powtarzam: kocham ten Ko�ci�, wiem, �e dzieje si�
w nim du�o rzeczy wspania�ych, �e manifestuje si� w
nim i �wi�to��, i s�u�ba bli�nim, i mi�o�� do ubogich.
Ale w skali globalnej polskiej ma si� czasem wra�enie,
�e mamy do czynienia niemal z kontr-ewangelizacj�!
�e Ko�ci� w stosunku do konkretnej rzeczywisto�ci
polskiej, rzeczywisto�ci pa�stwa demokratycznego i
pluralistycznego, zajmuje postaw� z jednej strony defensywn�,
a z drugiej konfrontacyjn�. A przecie� nie tego nas
uczy "Gaudium et Spes", kt�ra ��da, by obecno�� Ko�cio�a
opiera�a si� na dialogu, na wysi�ku zrozumienia, na
wychodzeniu naprzeciw. Ko�ci� z natury swojej jest
znakiem sprzeciwu, nie musi si� o to specjalnie stara�!
Czy katolicy �wieccy (ba, nie tylko �wieccy,
bo i wielu ksi�y, a nawet niekt�rzy Ksi�a Biskupi),
kt�rzy tak my�l� i kt�rzy w�a�nie z mi�o�ci do Ko�cio�a
wyra�aj� swoje niepokoje, zas�uguj� na pot�pienie?
A tymczasem tak si� dzieje, �e przy okazji przekszta�cenia
"S�owa Powszechnego" w dziennik katolicki, przekszta�cenia
do�� "kosmetycznego", bo zesp� redakcyjny zosta� ten
sam, redaktorem naczelnym zosta� sekretarz generalny
w�adz "Paxu", a nawet winieta pisma pozosta�a prawie
niezmieniona, ot� przy tej okazji "Pax" otrzyma� b�ogos�awie�stwo
i rozgrzeszenie, bez wyznania win i bez aktu skruchy.
Natomiast "Tygodnik Powszechny" po niemal p� wieku
s�u�by, znanej dobrze Ojcu �wi�temu, uwa�any jest za
organ jakiej� "katolewicy" czy "kryptokomuny", g�osi
si� publicznie, �e "Tygodnik" nie jest ju� pismem katolickim
i �e nale�a�oby mu odebra� prawo do podtytu�u "pismo
katolickie". Niech Ojciec �wi�ty wybaczy, ale chyba
mamy prawo do pewnej goryczy?
I jeszcze: dlaczego tak si� dzieje, �e znaczna cz��
naszej inteligencji katolickiej, kt�ra si� kszta�towa�a
w ci�gu paru ostatnich dziesi�cioleci w Klubach Inteligencji
Katolickiej i gdzie indziej, ludzie wierz�cy, zaanga�owani
i �wiadomi katolicy, poczuwaj�cy si� do wsp�odpowiedzialno�ci
za Ko�ci� i jego misj�, czuj� si� cz�sto przez ten
Ko�ci� odepchni�ci, cho� dalej wierz�, wyznaj� wiar�
i staraj� si� �y� wed�ug tej wiary i chc� Ko�cio�owi
s�u�y�?
Oraz dlaczego inteligencja polska liberalno-laicka,
nieraz antyklerykalna, kt�ra zw�aszcza w ostatnim dziesi�cioleciu
zbli�y�a si� do Ko�cio�a, bo znalaz�a w nim obro�c�
praw cz�owieka i przestrze� wolno�ci, a zbli�aj�c si�
do Ko�cio�a z przyczyn politycznych, odkrywa�a, czym
jest Ko�ci� naprawd�, dlaczego ta inteligencja - niemal
ca�a - dzi� si� od Ko�cio�a oddali�a czy nawet odwr�ci�a?
Odpowiedzialno�� za to jest co najmniej z�o�ona.
Ojcze �wi�ty, mam nadziej�, �e Ojciec �wi�ty wybaczy
mi ton tego listu (oraz jego rozmiary!). Ja kocham
ten Ko�ci� i nie my�l� o nim w kategoriach "my" i
"wy". Chcia�bym tylko - i nie tylko ja - by Ko�ci�
w Polsce by� obecny tak, by pokazywa� wolno��, jak�
Chrystus daje cz�owiekowi, a nie by� odbierany jako
zagro�enie dla wolno�ci. By nie by� odbierany jako
instytucja, kt�ra ludziom tylko co� nakazuje i zakazuje,
a dla siebie ��da praw i przywilej�w, ale �eby ludzi
przekonywa� daj�c �wiadectwo Ewangelii.
Ojcze �wi�ty, je�li w tym moim li�cie co� Ojca �wi�tego
zabola�o, to najserdeczniej przepraszam i ��cz� wyrazy
najg��bszej czci.
Jerzy Turowicz
Krak�w, 19 lutego 1993 r.
|
|
|
| |
|
|
| |
|
|
|
|