Bogdan Grodzki

Home

Punkt widzenia

My�li

Quotations

Notki

Teksty wybrane

Wiersze

Music

Filmy

Documentaries

Contact

 




 
�mier� patriarchy?
Bergman wydobywa� na wierzch konflikty z�rodzicami, kochankami, �onami, dzie�mi, przyjaci�mi i�wrogami, z�samym sob� wreszcie, i�szuka� formy, dzi�ki kt�rej mog�yby si� one sta� podstaw� scenariuszy. W�taki spos�b doszed� do stworzenia film�w, kt�re okaza�y si� wa�ne, mo�e nawet niezb�dne dla wielu ludzi.
Tadeusz Lubelski /2007-08-12
Ingmar Bergman

Ingmar Bergman
"Ojciec odszed� spokojnie i��agodnie" - taki komunikat przekaza�a mediom Eva Bergman po �mierci wielkiego re�ysera na wyspie Far�, 30 lipca, w�poniedzia�ek rano. Dzie� p�niej prasa poda�a, �e Bergman zmar� w�otoczeniu bliskich; zd��y�a nawet po�egna� si� z�nim mi�o�� z�lat 60., Liv Ullmann, kt�ra dolecia�a na szwedzk� wysp� prywatnym samolotem z�Norwegii. Tysi�ce ludzi na ca�ym �wiecie przesy�a�o sobie sms-y, �e "wraz z�t� �mierci� sko�czy�a si� epoka", a�wieczorem zasiad�o pewnie do ogl�dania ulubionych fragment�w jego film�w, luksusowo wydanych na DVD. I�to wszystko w�dodatku jako fina� d�ugiej staro�ci, prze�ywanej w�ukochanym domu na wyspie, na pisaniu, ogl�daniu film�w, s�uchaniu muzyki, oszcz�dnie dawkowanych kontaktach z�przyjaci�mi... Doprawdy, �mier� patriarchy. Trudno sobie wyobrazi� bardziej przyk�adne (lepiej wyre�yserowane?) spe�nienie losu.

Czy to sprawiedliwa nagroda za niezwyk�y talent? Za pracowite �ycie, po kt�rym zosta�o p� setki film�w (w�tym, lekko licz�c kilkana�cie arcydzie�), pami�� przedstawie�, kt�rych zrobi� wi�cej ni� dwa razy tyle, wieloletnie kierowanie teatrami, s�uchowiska radiowe i�widowiska telewizyjne, za�o�enie Europejskiej Akademii Filmowej, ksi��ki (w�r�d nich "Laterna magica", najwybitniejsza zapewne, jaka wysz�a spod pi�ra filmowca)? Czy mo�e potwierdzenie s�uszno�ci ryzykownej drogi, kt�r� niegdy� wybra� albo na kt�r� wszed� instynktownie, by przej�� j� do ko�ca? Ta droga oznacza�a: uprawia� tw�rczo�� z�absolutn� szczero�ci�, ods�aniaj�c prawd� o�sobie najbezwzgl�dniej jak to mo�liwe, nie cofaj�c si� ani o�krok.

�atwo si� pisze takie zdania, ale praktykowanie tego, co one oznaczaj�, musia�o by� i�bywa�o nieraz prawdziwie bolesne. Ingmar Bergman sam przyprawia� si� o�b�l i�przyczynia� do tego, �e nie zawsze my�lano o�nim z�sympati�. We wst�pie do niedawno wydanej (tak�e i�u�nas, w�przek�adzie Tadeusza Szczepa�skiego) ksi��ki, z�o�onej z�potr�jnego dziennika (w�asnego, �ony i�c�rki), re�yser komentowa� niech�tny stosunek rodziny do projektu jego pi�tego ma��e�stwa, z�Ingrid (kt�re okaza�o si�, wreszcie, trwa�e i�szcz�liwe): "by�em czterokrotnie �onaty, ponadto mia�em sporo g�o�nych romans�w. Odnosi�em wprawdzie sukcesy zawodowe, by�em jednak postaci� kontrowersyjn�, cz�sto traktowan� podejrzliwie lub wr�cz z�jawn� agresj�". Nie ma w�tym wyznaniu kokieterii ani przekory; �wiadczy ono, jak zawsze u�Bergmana, o�przenikliwej samo�wiadomo�ci. Wertuj�c jego ksi��ki autobiograficzne, natrafia si� najcz�ciej na opisy najrozmaitszych niepowodze� i�nieszcz��, konflikt�w i�zapa�ci, rozsta� i�chor�b (przez ca�e �ycie walczy� z�nerwic� �o��dka, w�p�nej jego fazie - z�chroniczn� bezsenno�ci�, co przyczynia�o mu dodatkowo udr�k sumienia), a�tak�e na zwierzenia z�rzeczy najbardziej wstydliwych - nielojalno�ci, pod�o�ci, zdrad, czy owej s�ynnej fascynacji Hitlerem, odczutej podczas m�odzie�czej podr�y do Niemiec.

Bergman wcze�nie zorientowa� si�, �e z�transpozycji takiego materia�u tworzy si� sztuk�. Wszystko to, co ludzie zwykli starannie ukrywa�, nawet przed samymi sob�, nie m�wi�c ju� o�wyznawaniu na forum publicznym - trzeba w�a�nie (z�wewn�trznej uczciwo�ci?, z�potrzeby prawdy?, dla dobra porozumienia z�innymi?, z�troski o�zbawienie?) - wydobywa� na �wiat�o, rozpami�tywa�, poddawa� refleksji. Cz�owiekowi jako prywatnej osobie przynosi to udr�k�, ale dla artysty jest niezast�pione, mo�e bowiem zapewni� harmoni� jego dzie�om, a�w�konsekwencji - pocieszenie odbiorcom. Ju� pierwsza profesjonalna praca Bergmana dla kina - scenariusz filmu "Skandal" - wynik�a z�zapisu do�wiadcze� licealisty. Co�, co pierwotnie nadawa�o form� m�ce w�asnego dojrzewania i�walk z�nauczycielami, sta�o si� wkr�tce, pod postaci� dzie�a wyre�yserowanego przez Alfa Sj�berga, pierwszym od lat mi�dzynarodowym sukcesem szwedzkiej kinematografii. Pocz�tkowo filmy, kt�re Bergman sam zacz�� re�yserowa�, o�zbuntowanych m�odych parach, mia�y jeszcze znamiona konwencjonalnej idealizacji; stopniowo jednak, gdzie� od ko�ca lat 40., zacz�� do swoich utwor�w stosowa� ow� regu�� niecofania si� przed najbezwzgl�dniejsz� autodemaskacj�. Wydobywa� na wierzch konflikty z�rodzicami, kochankami, �onami, dzie�mi, przyjaci�mi i�wrogami, z�samym sob� wreszcie, i�szuka� formy, dzi�ki kt�rej mog�yby si� one sta� podstaw� scenariuszy. Potem za� poszukiwa� aktor�w (co lubi� chyba najbardziej), operator�w, producent�w, kompozytor�w, scenograf�w, �eby z�ich pomoc� m�c z�tego prywatnego materia�u tworzy� filmy.
Bo w�a�nie tworzenie film�w okaza�o si� jego powo�aniem. Pisa� o�tym w�"Obrazach": "To do�� naturalne, �e film sta� si� moim �rodkiem wyrazu. Porozumiewa�em si� w�j�zyku pomijaj�cym s�owa, kt�rych mi brakowa�o, muzyk�, kt�r� nie w�ada�em, malarstwo, kt�re by�o mi oboj�tne. Nagle otrzyma�em mo�liwo�� nawi�zania kontaktu z�otoczeniem w�j�zyku, w�kt�rym przebiega komunikacja mi�dzy duszami, za pomoc� wyra�e�, kt�re nieomal w�zmys�owy spos�b wymykaj� si� kontroli intelektu. Z�niezaspokojonym g�odem dziecka rzuci�em si� na moje medium i�(...) niezmordowanie, z�jak�� pasj� przekazywa�em sny, zmys�owe do�wiadczenia, fantazje, wybuchy szale�stwa, neurozy, konwulsje wiary i�wierutne k�amstwa. M�j g��d ustawicznie odnawia� si�".

W�a�nie w�taki spos�b - nie przez poszukiwanie atrakcyjnych opowie�ci gdziekolwiek na zewn�trz, ale poprzez dogrzebywanie si� ich w�samym sobie - doszed� Bergman do stworzenia film�w, kt�re okaza�y si� wa�ne, mo�e nawet niezb�dne dla wielu ludzi. Ciekaw jestem, swoj� drog�, do kt�rych obraz�w wracaj� w�tych dniach najcz�ciej jego mi�o�nicy. Prawdopodobnie w�czo��wce takiego rankingu znalaz�yby si� sceny-ikony, przedrukowywane na ok�adkach ksi��ek historycznofilmowych: gra w�szachy rycerza Blocka ze �mierci� z�"Si�dmej piecz�ci" albo pieta z�"Szept�w i�krzyk�w": umieraj�ca Agnes w�ramionach Anny. Mo�e tak�e s�ynna msza w�pustym ko�ciele, odprawiana przez pastora (czyli ojca) w�"Go�ciach Wieczerzy Pa�skiej", kt�r� sam Bergman uwa�a� za najwa�niejsze ze swoich filmowych przes�a�. Pisa� o�tym w�"Laternie magice": "Bez wzgl�du na wszystko masz odprawi� swoje nabo�e�stwo. Jest to wa�ne dla uczestnik�w, a�jeszcze wa�niejsze dla ciebie. Czy to r�wnie� wa�ne dla Boga, oka�e si�".

Sam cz�sto ogl�dam scen� z�"Tam, gdzie rosn� poziomki", w�kt�rej Victor Sj�str�m, czyli 86-letni profesor Borg ("Ja by�em profesorem Borgiem" - napisa� oczywi�cie Bergman), podczas podr�y na odnowienie swojego doktoratu, ogl�da w�wyobra�ni (czy na zasadzie "bia�ego snu", jak pisz� analitycy) scen� z�m�odo�ci, kt�ra zadecydowa�a o�tym, �e przegra� �ycie. Spo�r�d mniej znanych film�w wracam czasem do pewnej zatrwa�aj�cej rozmowy Maxa von Sydowa z�Liv Ullmann w�"Nami�tno�ci". Najcz�ciej za� powracam do "Milczenia", kt�re uwa�am za najpi�kniejszy film Bergmana. "Milczenie", ogl�dane na nowo od dowolnego fragmentu - od obraz�w obcego miasta pokazywanych z�okna hotelu, od rozm�w dwu si�str czerpi�cych przyjemno�� z�wzajemnego ranienia si�, od spotka� ch�opca ze starym kamerdynerem na hotelowym korytarzu - za ka�dym razem wci�ga, poch�ania, zmusza do my�lenia o�sobie wci�� inaczej.

Czy mora� uk�ada si� w�taki spos�b, �e koniecznie trzeba by�o przej�� przez wszystkie te mroczne do�wiadczenia, �eby doj�� do ich radosnego podsumowania w�- praktycznie zamykaj�cym t� tw�rczo�� - autobiograficznym "Fanny i�Aleksander"? Trzeba by�o prze�y� zdrady i�kl�ski, opowiedzie� o�nich w�kolejnych filmach w�dziesi�tkach transpozycji, �eby na koniec zas�u�y� na "spokojne i��agodne" odej�cie starego patriarchy?

Tygodnik Powszechny