Bogdan Grodzki

Home

Punkt widzenia

My�li

Quotations

Notki

Teksty wybrane

Wiersze

Music

Filmy

Documentaries

Contact

 




 
Diagnoza nieostateczna
O rosyjskiej historii, literaturze i polityce. Z Czes�awem Mi�oszem rozmawia Sylwia Fro�ow
"�ledzi�em my�l rosyjsk� i widz� tam olbrzymi potencja�, kt�ry musi pr�dzej czy p�niej doj�� do g�osu. Niestety sta�ym hamulcem jest mi�o�� w�asna, mi�o�� do narodu rosyjskiego, stawianie go na pierwszym miejscu, ponad prawd�..."
Czes�aw Mi�osz /2006-07-04
Teatr �l�ski w Katowicach, rok 1993. Od prawej Tomasz Venclova, Czes�aw Mi�osz i Josif Brodski /fot. W. Kompa�a - Agencja Gazeta

Teatr �l�ski w Katowicach, rok 1993. Od prawej Tomasz Venclova, Czes�aw Mi�osz i Josif Brodski /fot. W. Kompa�a - Agencja Gazeta
SYLWIA FRO�OW: - Prof. Juliusz Bardach nazwa� �wiadomo�� narodow� obywateli Wielkiego Ksi�stwa Litewskiego "wieloszczeblow�". Szlachta litewska by�a bardziej ni� "koroniarska" nara�ona na bezpo�redni kontakt z Rosj�, przez co cechowa�a j� zwi�kszona nieufno��. A jaki stosunek do Rosji mia�a Pana rodzina?

CZES�AW MI�OSZ: - Moja rodzina mieszka�a w Wielkim Ksi�stwie Litewskim od wielu pokole�. M�wi�a po polsku. M�j ojciec sko�czy� gimnazjum rosyjskie w Wilnie, gdzie nie wolno by�o m�wi� po polsku, z tego te� powodu pozna� bardzo dobrze literatur� rosyjsk�. W Rydze na politechnice studiowa� in�ynieri� i pierwsz� posad� otrzyma� w Krasnojarsku. Podczas I wojny �wiatowej by� zmobilizowany do armii carskiej jako saper. My z matk� je�dzili�my wsz�dzie tam, gdzie on budowa� mosty. Od najm�odszych lat m�wi�em po rosyjsku, nie zdaj�c sobie sprawy, �e przechodz� z jednego j�zyka na drugi. Rewolucj� prze�y�em, maj�c sze�� lat, w R�ewie nad Wo�g�. Pozosta�a mi z tamtych lat znajomo�� j�zyka i pami�� scenek, szczeg��w. U nas w domu w Wilnie cz�sto dla cel�w humorystycznych przechodzi�o si� na j�zyk rosyjski, przede wszystkim m�j ojciec z przyjaci�mi recytowali fragmenty z literatury. Na przyk�ad opis k��tni dw�ch dygnitarzy z Sa�tykowa-Szczedrina: "I rugalis' tak u�asno, czto wostor�ennyje bosiaki je�eminutno kriczali ura!".

A je�li chodzi o stosunki polsko-rosyjskie na terenie Wielkiego Ksi�stwa Litewskiego, to by� �cis�y rozdzia�. Stosunk�w towarzyskich, z niewielkimi wyj�tkami, prawie nie by�o. Od czasu zaboru, czyli wej�cia wojsk rosyjskich na teren Wielkiego Ksi�stwa Litewskiego, odnoszono si� do Rosjan z wielk� rezerw�, jako do naje�d�c�w.

- Napisa� Pan w "Rodzinnej Europie": "Jest zdumiewaj�ce, ile z aury jakiego� kraju mo�e przenikn�� w dziecko". Dla Pana takim krajem by�a Rosja?

- Tak, dotychczas sceny z Rosji - z I wojny �wiatowej i z rewolucji - s� we mnie bardzo �ywe.

- Dymitr Mere�kowski powiedzia� do jednego z Pana przyjaci�, �e "Rosja jest bardzo kobieca, ale nigdy nie mia�a m�a. Gwa�cili j� Tatarzy, carowie, bolszewicy. Jedynym m�em dla Rosji mog�aby by� Polska. Ale Polska by�a za s�aba". Pozwoli Pan, �e przytocz� te� przyk�ad z w�asnego podw�rka. M�j dziadek Dymitr, �eni�c si� z babci�, wszed� w kr�g typowo krakowskiej rodziny, a nale�y pami�ta�, �e Krak�w to by�o miasto, o kt�rym pisa� m�ody �eromski: "Pyskowa� na Rosj� - znaczy tu zdobywa� wielko�� i patent obywatela". M�j dziadek, z typowo rosyjskim mocarstwowym sposobem my�lenia, by� jak rozjuszony buldog w stadzie k�saj�cych pudli. Czy nie uwa�a Pan, �e tragedi� zwi�zk�w Rosji z Polsk� by�a zawsze zbyt daleko posuni�ta intymno�� dwojga, kiedy zwi�zek ten winien by� by� formalnym kontraktem wsp�ycia otwartego na udzia� os�b trzecich?

- Wydaje mi si�, �e to, co powiedzia� Mere�kowski, bardziej powinni�my potraktowa� jako dowcip. W konfliktach polsko-rosyjskich olbrzymi� rol� odegra� fakt podzia�u na prawos�awie i katolicyzm. Ostatecznie granica tego podzia�u przebiega�a na wschodzie dawnej Rzeczypospolitej. Kiedy w czasie Smuty wojska polskie wesz�y do Moskwy, by�a mowa o tym, �e polski kr�lewicz m�g�by zosta� carem, ale warunkiem by�o przyj�cie prawos�awia, na co kr�l polski nie chcia� si� zgodzi�.

Kontrast mi�dzy prawos�awiem i katolicyzmem bardzo zawa�y� na historii. A co do zwi�zku formalnego, o kt�rym pani m�wi - nie bardzo mog� sobie to wyobrazi�. Po Kongresie Wiede�skim car rosyjski zosta� kr�lem polskim. W Polsce panowa� ustr�j parlamentarny, co by�o paradoksem, i, jak wiemy, nie wytrzyma�o to pr�by czasu.

- W moskiewskim miesi�czniku "Nasz Sowriemiennik" ukaza� si� artyku� redaktora naczelnego Stanis�awa Kuniajewa "Szlachta i My", maj�cy na celu przedstawienie rosyjskiej opinii publicznej wszystkich zbrodni polskich dokonanych na narodzie rosyjskim. Jest to najobszerniejsza publikacja dotycz�ca stosunk�w polsko-rosyjskich, jaka ukaza�a si� po 1991 r. Jej szowinizm doprowadzony jest do granicy ob��du, co wcale nie oznacza, �e Polacy winni j� traktowa� wy��cznie w kategoriach klinicznego przypadku. Cz�sto pisze Pan o emocjach, jakimi darz� si� wzajemnie Polacy i Rosjanie - uczuciu pogardy, odrazy a� po nienawi��. Czy ta publikacja nie jest najlepszym dowodem na to, �e od zwyczajnej niewiedzy do pogardy droga szalenie kr�tka, a w�wczas mo�na ju� wm�wi� ka�d� bzdur�?

- To kwestia wiedzy historycznej, bardzo w�tpliwej w�r�d m�odych pokole�; wiedzy, kt�ra by o�wietla�a mo�liwie obiektywnie dzieje poszczeg�lnych kraj�w i wzajemnych stosunk�w. Najbli�szy przyk�ad - stosunki polsko-ukrai�skie, pe�ne wzajemnych mord�w i zbrodni. Je�eli chcemy zgodnego wsp�ycia, m�ode pokolenie musi mie� obiektywny obraz, wolny od narodowego punktu widzenia.

A co do artyku�u Kuniajewa. Jest jeden niepodwa�alny fakt - �e Rosja by�a du�a, a Polska mniejsza... Je�li m�wi si�, �e kr�lik wszystkie zbrodnie pope�ni�, to nale�y by� sceptycznym... Jest taka anegdota w warszawskim dialekcie o tym, jak pies rzuci� si� na kr�lika. Wywi�za�a si� awantura, oskar�ono w�a�ciciela psa, kt�ry m�wi: "Ale kr�lik pierwszy zacz��!".

Najwa�niejszy jest obiektywizm, w dzisiejszych czasach maj�cy �cis�y zwi�zek z poczuciem odpowiedzialno�ci. Ka�de rzucenie oskar�enia na inny kraj natychmiast owocuje niebezpiecznymi reakcjami; g�upi ludzie to podchwytuj�, u�ywaj�c pa�ki zamiast argumentu.

- Rosyjskie podr�czniki historii pozostawiaj� wiele do �yczenia...

- Wyobra�am sobie. Znam rosyjsk� tendencj� do bardzo stronniczego o�wietlania historii, co ma swoje stare korzenie, ale i si�gaj�ce okresu komunizmu. Dlatego, cho� podr�cznik�w nie znam, przypuszczam, �e jest to mo�liwe.

- Zarzuca Pan polskiej literaturze konsekwentne omijanie problemu Z�a, tak mocno zakorzenionego w literaturze rosyjskiej. Czy to nie zadziwiaj�ce? Tak skrajne podej�cie do problemu w literaturach dw�ch s�siaduj�cych ze sob� narod�w?

- Zajmowa�em si� tym problemem. Wyk�adaj�c Dostojewskiego, szuka�em przyczyn tej fascynacji literatury rosyjskiej Z�em. Widzia�em pewne zwi�zki, bardzo stare, u pocz�tk�w prawos�awia, z herezjami, na przyk�ad z bu�garsk� herezj� bogomi��w, czyli manichejczyk�w, kt�rzy uznawali �wiat za z�y, materi� za z��. Przypuszczam, �e mog�o si� to jako� przes�czy� do wczesnego prawos�awia. Fascynacja Z�em jest wielk� si�� literatury rosyjskiej, pozwala�a na realistyczny opis, a nie na upi�kszanie rzeczywisto�ci.

W Polsce by�o inaczej i dopatruj� si� tu olbrzymiego wp�ywu katolicyzmu. Pami�tajmy, �e dwa najwi�ksze chrze�cija�skie �wi�ta - Bo�e Narodzenie i Wielkanoc - maj� inne znaczenie w ka�dym kraju. W Polsce to Bo�e Narodzenie jest najwi�kszym �wi�tem. S� to narodziny Dzieci�tka, niewinnego Dzieci�tka, kt�re zbawi �wiat. W Rosji najwa�niejszym �wi�tem jest Wielkanoc - czyli zmartwychwstanie Cz�owieka, kt�ry wstaje z grobu i powraca do innego �ycia. To jest klucz do ca�kiem innego podej�cia i pojmowania �wiata. Literatura polska jest taka troch� dziecinna, pr�buje udowodni�, �e �wiat zasadniczo jest dobry...

- Stanis�aw Cat-Mackiewicz, nie znosz�c Rosji - tak carskiej, jak sowieckiej, jednocze�nie uwielbia� literatur�, twierdz�c, �e literatura rosyjska jest najwybitniejsz� w �wiecie. Wielu Polak�w podziela ten pogl�d. Czy powodem tej fascynacji nie by�by w�a�nie problem Z�a, kt�rego brak w literaturze rodzimej?

- My�l�, �e powody s� r�ne. Przede wszystkim Rosja stworzy�a w XIX wieku wielk� powie��. Wiek XIX by� wiekiem powie�ci w ca�ej Europie, ale Rosji uda�o si� stworzy� powie�� wielk�, czego w Polsce nie by�o. Nasza literatura to przede wszystkim poezja, dramat, dalej pami�tniki, dzienniki, eseje. Z pewno�ci� zawa�y�o to na podej�ciu Polak�w do literatury rosyjskiej. Mackiewicz w swoich ocenach ma racj�. Musz� tu przy okazji pochwali� si�, �e osobi�cie prze�y�em znajomo�� literatury rosyjskiej, wyk�adaj�c w Ameryce Dostojewskiego. Z pisarzy rosyjskich tylko jego wyk�ada�em, bo m�wi�c szczerze, tylko Dostojewski mnie interesowa�.

M�czennicy i ofiara przypadku

- Znaj�c stosunek Dostojewskiego do narodu polskiego, jak Pan wyt�umaczy tak wielkie zainteresowanie nim? Mi�o�� Marka H�aski do autora "Bies�w" sta�a si� ju� legendarna. Najwybitniejsze inscenizacje teatralne Andrzeja Wajdy czy Krystiana Lupy to przecie� opracowania dzie� Dostojewskiego.

- Uczucia Polak�w s� dosy� ambiwalentne w stosunku chocia�by do j�zyka rosyjskiego. Polacy w gruncie rzeczy lubi� ten j�zyk. Ja sam jestem bardzo na j�zyk rosyjski wra�liwy. W Stanach czu�em si� dziwnie, by nie powiedzie� - humorystycznie, jako Polak i katolik, wyk�adaj�c Dostojewskiego po angielsku i t�umacz�c te wszystkie komplikacje, jego prawie ob��d antypolski. Starczy poczyta� "Braci Karamazow".

Dostojewski by� na katordze w Omsku i mia� za koleg�w Polak�w zes�anych w latach 40. za udzia� w chrze�cija�sko-komunistycznym spisku. Mamy relacje i Dostojewskiego, i tych Polak�w. Oni dziwili si�, �e rewolucjonista rosyjski mo�e by� takim imperialist�. On odnosi� si� do nich z pewn� sympati�, bo to byli inteligenci, z kt�rymi m�g� rozmawia� po francusku. Reszta wi�ni�w to by�o proste ch�opstwo, prawdziwi bandyci. Nawr�cenie Dostojewskiego na nacjonalizm nast�pi�o w�a�nie po tych rozmowach z Polakami. Pro�ci ch�opi, kt�rzy mordowali siekier�, m�wili - my jeste�my winni, my cierpimy s�usznie. A Polacy uwa�ali siebie za niewinnych, byli przest�pcami politycznymi i nie uznawali w�adzy cara. Ta ich niewinno�� doprowadza�a Dostojewskiego do sza�u. To bardzo ciekawa historia - zderzenie tak skrajnych postaw.

- Polacy czuli si� m�czennikami w�asnej sprawy?

- Tak.

- A Dostojewski, te� uwa�a� si� za m�czennika w�asnej sprawy?

- Raczej nie... Uwa�a� swoj� zsy�k� za rodzaj przypadku, pomy�ki.
- Jak reagowali na Dostojewskiego ameryka�scy studenci? Byli w stanie poj�� sens jego my�li?

- Wszystko zale�y od tego, jak si� wyk�ada. Nie stosowa�em analizy psychologicznej czy psychoanalitycznej. Stara�em si� przede wszystkim nauczy� ich historii Rosji poprzez Dostojewskiego. We�my "Biesy" - tam jest zawarta ca�a historia idei poruszaj�cych inteligencj� rosyjsk� w XIX wieku. Postacie Wierchowie�skiego seniora i Stawrogina; jest r�wnie� stosunek Rosji do Polski. Stawrogin za jakie� przest�pstwa zostaje w wojsku zdegradowany, a potem walczy przeciwko polskiemu powstaniu w 1863 r. i za bohaterskie zachowanie, za "usmierienje polskowo mietie�a", zostaje ponownie oficerem.

- Olbrzymie wra�enie wywar� na mnie opis sceny w "Rodzinnej Europie", kt�rej by� Pan naocznym �wiadkiem. Stycze� 1945 r., niemiecki jeniec - cz�owiek Zachodu mi�dzy rosyjskimi �o�nierzami, jak Pan pisze: "prawowitymi dziedzicami tych samych dar�w, z kt�rych czerpali Dostojewski i To�stoj". Jeden z nich zbiera sennie z �awy je�ca, by wyj�� razem z nim i powr�ci� po kilku minutach, wlok�c za sob� bia�y niemiecki ko�uch. W tej scenie pora�a nieprawdopodobny spok�j, wr�cz niewinno�� egzekutora i "Nie b�dzie niekonsekwencj�, kiedy zaraz potem zadenuncjuje si� albo zabije przyjaciela", bo to nie on jest z�y, a �wiat, w kt�rym przysz�o mu �y�. Czy tak w�a�nie wygl�da Z�o po rosyjsku?

- Dotychczas mam przed oczami twarz tego m�odego Niemca i pami�tam �yczliwo��, z jak� do niego si� odnosili, wiedz�c, �e zaraz go zabij�. To by�o na linii frontu, nie wiedzieli, co z nim zrobi�. Mordowanie je�c�w odbywa�o si� na Zachodzie r�wnie�, ale powiedzia�bym, �e nie by�o wsp�czucia. Musieli najpierw napompowa� si� gniewem czy nienawi�ci�. Tu za� by�a pewno��, �e to �wiat jest z�y, a wi�c odpowiedzialno�� nie nasza.

- S�ynny cytat z "Braci Karamazow": "Na ziemi jest cierpienie, ale winnych nie ma".

- Ano w�a�nie.

- Pisze Pan: "Moimi ulubie�cami byli gnostycy, manichejczycy i albigensi - nie zas�aniali si� przynajmniej og�lnikow� wol� Boga, �eby usprawiedliwi� okrucie�stwo". Czy Pana zainteresowanie gnoz� by�o kategorycznym sprzeciwem wobec cierpienia bez winnych?

- To jest zasadnicze zagadnienie, z kt�rym zmaga si� na pr�no katolicyzm. Stara si� co� z tym zrobi�, ci�gle odwo�uj�c si� do Biblii, bo Pan B�g stworzy� �wiat, zwierz�ta i cz�owieka jako co� dobrego. Katolicyzm ci�gle odwo�uje si� do dobroci Boga, ale nad problemem z�a i cierpienia w tym stuleciu, kt�re ja prze�y�em, nie mo�na przej�� tak �atwo do porz�dku.

- Ewa Bie�kowska w ksi��ce po�wi�conej sylwetce Gustawa Herlinga-Grudzi�skiego "Pisarz i los" dostrzega pewne podobie�stwa w gnostycznych zainteresowaniach Pan�w, zaznaczaj�c jednak, �e u Pana odbywa si� to na bardziej skomplikowanym poziomie.

- Mo�liwe. Nie m�wi�, �e jestem gnostykiem. Ja tylko zmagam si� z tym problemem, kt�ry prawdopodobnie nie ma rozwi�zania. Musz� tu zaznaczy�, �e jestem wielkim zwolennikiem Lwa Szestowa, filozofa, kt�ry przypad� do smaku tak mnie, jak Josifowi Brodskiemu - to nas bardzo po��czy�o. Szestow zajmuje si� problemem Z�a.
- Z Josifem Brodskim zaprzyja�ni� si� Pan w Stanach Zjednoczonych. W "Roku my�liwego" wspomina Pan o jego niebotycznej arogancji. Na czym ta arogancja polega�a?

- To by�a jego cecha osobista. Ja tego nie odczuwa�em, by� moim wiernym przyjacielem, ale innym dawa� si� we znaki. By� mo�e by�a to postawa Rosjanina do cudzoziemc�w. Brodski by� g��bokim patriot� rosyjskim, ale i troch� imperialist�.

- W 1988 r. odby�o si� w Lizbonie spotkanie pisarzy Europy �rodkowej z pisarzami rosyjskimi-emigrantami i przedstawicielami Rosji sowieckiej. Dla Brodskiego poj�cie "Europa �rodkowa" by�o dosy� niezrozumia�e.

- Przede wszystkim by�o niezrozumia�e dla delegacji sowieckiej, a Brodski wtedy powiedzia�: "Jaka Europa �rodkowa?! Azja Zachodnia!".

- Pan t�umaczy� poezj� Brodskiego, Brodski t�umaczy� Pana utwory. Czy na tej p�aszczy�nie dochodzi�o do konflikt�w mi�dzy Panami?

- �adnych konflikt�w. Brodski przet�umaczy� du�o wi�cej moich utwor�w ni� ja jego. Przyznam, �e metryk� rosyjsk� zawsze odbiera�em jako niebezpieczn� dla siebie. J�zyk rosyjski jest j�zykiem o silnych akcentach, silnym toku jambicznym. Nie mo�na t�umaczy� wiersza rosyjskiego na polski, zachowuj�c ten silny tok jambiczny, bo wychodzi to sztucznie. Mam wra�liwe ucho na j�zyk rosyjski, dlatego t�umaczenie poezji by�o dla mnie zara�aniem si�. Polska wersyfikacja polega na ca�kiem innych zasadach. To dwa j�zyki, zdawa�oby si� pokrewne, a uk�ad wersyfikacyjny jest zupe�nie odmienny. Problem z t�umaczeniem tkwi przede wszystkim w rytmicznej strukturze j�zyka rosyjskiego.

- G��bia literatury rosyjskiej zawsze wydawa�a si� Panu podejrzana. "Co z g��bi�, je�li kupuje si� j� za zbyt du�� cen�?". Rozumiem Pana trosk� o los jednostki. Pi�knie pisa� o tym Leszek Ko�akowski w eseju po�wi�conym "Traktatowi teologicznemu". Co jednak mamy w zamian?

- Bierdiajew analizuj�c posta� Iwana Karamazowa, powiedzia� "�o�naja czustwitielnost". Karamazow zwraca bilet z powodu jednej �zy dziecka, a pozwala sobie k�ama� w innych sprawach. S�dz�, �e to wielkie niebezpiecze�stwo Rosji i literatury rosyjskiej. P�acz� nad cz�owiekiem, ale gotowi s� do okrutnych akcji wobec innych narod�w, jednocze�nie upi�kszaj�c to, przedstawiaj�c jako szlachetne, dobre. W tej "g��bi" tkwi niebezpiecze�stwo "�o�noj czustwitielnosti". Du�o rozmawia�em o literaturze rosyjskiej z Josifem Brodskim; on pewnej jej cechy nie lubi� - marzenia o dobrym spo�ecze�stwie, to�stoizmu rodem z Rousseau.

- Uwa�am, �e o Rosji pisze Pan niezwykle poruszaj�co, ze zrozumieniem rzadko spotykanym u polskich pisarzy. Ale jednocze�nie czuj� pewien niedosyt, bo nigdy nie stawia Pan ostatecznej diagnozy. Odnosz� wr�cz wra�enie, chocia�by w "Rodzinnej Europie", �e wciela si� Pan w posta� Dawida, kt�ry jednak nie pokona� Goliata. St�d ko�cowa nota rozdzia�u, sk�adaj�ca si� z cytat�w hrabiego de Custine, jakby Pan troch� pr�bowa� ukry� si� za jego, b�d� co b�d�, radykalnymi ocenami.

- Tak, to prawda. Niech�tnie wypowiada�em si� otwarcie, spowiadaj�c si� ze wszystkich moich obaw i uraz�w. Istnieje co� takiego jak odpowiedzialno�� pisarza. Nie jest trudno gra� na antyrosyjskich uczuciach Polak�w. Z tego te� powodu na przyk�ad nie bardzo sobie ceni� ksi��ki Kucharzewskiego "Od bia�ego caratu do czerwonego", gdzie tezy zasadniczo nieprzyjazne Rosji s� przeprowadzone zbyt logicznie, zbyt �atwo.

- Od 1991 r. zacz�am mocno w Rosj� wierzy�, cho� za diab�a poj�� nie mog�am, dlaczego wci�� na posterunkach milicji wisz� portrety Feliksa Dzier�y�skiego. Po tragedii na Dubrowce zrozumia�am, �e musz� Rosji uczy� si� od nowa. Bohdan Cywi�ski na �amach "Rzeczpospolitej" napisa� kiedy�, �e w ci�gu dw�ch najbli�szych pokole� Rosja nie nauczy si� demokracji, ale kulturalnie lada rok poka�e znowu �wiatu, �e jak by�a, tak i jest pot�g� ducha. I co Pan na to?

- �ledzi�em my�l rosyjsk� nie tylko czytaj�c literatur�, ale czytaj�c r�wnie� So�owjowa, Bierdiajewa, Szestowa, i widz� tam olbrzymi potencja�, kt�ry musi wybuchn��, pr�dzej czy p�niej doj�� do g�osu. Niestety sta�ym hamulcem jest mi�o�� w�asna, mi�o�� do narodu rosyjskiego, stawianie go na pierwszym miejscu, ponad prawd�. Te dwie si�y b�d� walczy�y ze sob�: g��bia duszy rosyjskiej kontra sp�tanie jej zapatrzeniem w siebie.

- A czy nie jest tak, �e Rosja dzisiaj boryka si� z podobnymi problemami co Polska? Transformacja ustrojowa to pot�ny chaos. My�l tw�rcza potrzebuje stabilizacji. Wiek XIX by� wiekiem carskiego re�imu, ale gwarantowa� poczucie stabilizacji.

- My�l�, �e przyczyny s� g��bsze ni� polityczne. Chaos dzisiejszego �wiata to ogromny kryzys duchowy wsz�dzie; zalew kultury masowej, produkowanej w Hollywoodzie. Jeste�my dzisiaj �wiadkami wydarze�, z kt�rych g��bokich konsekwencji jeszcze nie zdajemy sobie sprawy. By� mo�e takie paradoksalne i makabryczne utwory jak "Moskwa -Pietuszki" s� jednym ze sposob�w podej�cia do nowoczesnego �wiata.


Wywiad z Czes�awem Mi�oszem (zmar�ym w 2004 r.) ukaza� si� w 2003 r. na �amach czasopisma "Nowaja Polsza", wydawanego w Polsce dla Rosjan i rozprowadzanego na terenie Federacji Rosyjskiej. Nigdy nie by� publikowany w j�zyku polskim. Tytu� od redakcji "TP".

Tygodnik Powszechny